ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

کوردستان

ڕێكخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەكان ڕاگەیەندراوێكی بڵاوكردەوە

خەڵك-بەشی هەواڵ

ڕێكخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەكان ڕایدەگەیەنێت، یاساكانی ھەرێمی كوردستان لەگەڵ ئەو ڕێكەوتننامانەدا گونجاون كە حكومەتی فیدڕاڵی عێراق واژۆی كردووە.

دیندار زێباری ڕێكخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەكان لە حكومەتی هەرێم لە ڕاگەیەندراوێكدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، یاساكانی ھەرێمی كوردستان لەگەڵ ئەو ڕێكەوتننامانەدا گونجاون كە حكومەتی فیدڕاڵی عیراق واژۆی كردووە.

وتیشی”ھەر یاسایەك لە ھەرێمی كوردستان لە پەڕلەمانی كوردستانەوە دەردەچێت، بەھیچ جۆرێك لەگەڵ دەستووری فیدڕاڵی عیراقدا پێچەوانە نییە و نابێت، چونكە دەستووری بوونی یاساكانی ھەرێمی كوردستان، مەرجی یەكەمی دەركردنی ھەریاسایەكە لە ھەرێمی كوردستان، بەڵام دەبێت بابەتێك ورد بكەینەوە كە ئەویش چوارچێوەی سەلاحیاتی ھەرێمی كوردستانە لە دەركردنی ھەندێك یاسا یان پابەند نەبوون بە ھەندێك یاسا و ڕێكەوتنامەوە كە سەڵاحیاتی ئیقلیمی خۆی بەكاردەھێنێت بەپێی ئەو بنەمایانەی كە لە دەستووردا دیاریكراوە”.

ئاماژەی بۆ ئەوەش كرد، گرنگترین میكانیزم كە لە هەرێمی كوردستان پەیڕەو دەكرێت بۆ جێگیركردنی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان لە دامودەزگاكانی حكومەت لە بوارەكانی مافی مرۆڤ بەگشتی بریتییە لەوەی لە ساڵی 1992ـەوە، پەڕلەمانی كوردستان جاڕنامەی جیھانی مافەكانی مرۆڤ و یاسا و ڕێكەوتننامە نێودەولەتییەكانی تایبەت بە پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و منداڵ و ژنانی كردۆتە بنەمایەكی دانپێدانراو و ڕێزلێگیراو و بنەما بۆ داڕشتنی یاساكان.
ڕوونیشیكردەوە، یاسای مافی بەدەستھێنانی زانیاری چۆتە بواری جێبەجێكردنەوە، بۆ نموونە وەك یاساكە داوای كردووە، وەزارەتی داد فەرمانبەرێكی تایبەتمەند كردووە بۆ ئەوەی تایبەت بێت بە پێدانی زانیاری و ئەپلێكەیشنی ڕەسمی پێدانی زانیاری چاپ كردووە و ھەر كەسێك سەردانی وەزارەتی داد بكات بۆ وەرگرتنی زانیاری پێیان دەدرێت و وەڵامی پرسیارەكانیان دەدرێتەوە و بە ھیچ كەسێك ناگووترێت كە وەڵامی ئەو پرسیارە لەلای ئێمە نییە.

ڕێكخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەكان ڕاشیگەیاند، لە هەرێمی كوردستان ئازادی ڕۆژنامەگەری و ڕادەربڕین بەپێی یاسا رێكخراوە و لەكاتی بوونی هەر حاڵەتێك كە دژ بە ڕێنماییەكانی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستان و پێشێلكردن بێت یان بچێتە خانەی تەشهیر و ناوزڕاندن ئەوا كار بە یاسای سزادانی عێڕاقی ژمارە (111)ی ساڵی 1969ی هەمواركراو دەكرێت، بۆیە پێویستە میدیاكارانیش نەبنە هۆی تێكدانی ڕەوشی ئارامی و زیانگەیاندن بە موڵكی گشتی و تایبەت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەركاتێك رۆژنامەنووس یان دەزگایەكی میدیایی یاسا پێشێل بكات ئەوا راستەوخۆ لەلایەن دەزگا ئەمنییەكانەوە رێوشوێنیان بەرامبەر ناگیرێتە بەر، چونكە بەپێی یاسای ڕۆژنامەنووسی ژمارە (35)ی ساڵی (2007) تایبەت بە كاری رۆژنامەوانی ناكرێت هیچ رۆژنامەنووسێك دەستگیر بكرێت بەبێ بڕیاری دادگا و رەزامەندی سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان.

لە بارەی بواری پەروەردە، ڕێكخەری ڕاسپاردە نیودەوڵەتییەكان ڕوونیكردەوە، قوتابخانە حكومی و نێودەوڵەتییەكان ساڵ بەساڵ لە زیادبووندان و ئەمەش بەرەوپێش چوونێكی باشە و كاریگەری ئەرێنی لەسەر سیستەمی پەروەردە هەیە، بەڵام سەبارەت بە بوونی توێژەری دەروونی لە خوێندنگاكان دەبێت ئاماژە بەوە بكەین بە گشتی ژمارەی توێژەرانی دەروونی لەناو قوتابخانەكان كەمن (1760) توێژەر و ڕێنماییكاری دەوروونی لە كۆی نزیكی(٨٠٠٠) قوتابخانە ‌بوونیان هەیە كە ئەمانیش بە ڕێكوپێكی دابەش نەكراون و تەنها لەناو شارەكاندا هەن، كەمی ئەم ژمارەیە دەگەرێتەوە بۆوەستانی دامەزراندن و پڕنەكردنەوەی ئەو بۆشاییە بەو كەسانەی بەشی كۆمەڵناسی دەرونناسیان تەواو كردوە و خوازیاری كاركردنن لەو بوارەدا.

ئابوری

نوێنەرێك سێ‌ پێشنیار بۆ حكومەتی هەرێم دەكات

خەڵك – بەشی هەواڵ

ئەندامێكی ئەنجومەنی نوێنەرانى عيراق لە فڕاكسیۆنی یەكێتی دەڵێت:”مەلەفی نەوت زۆر هەڵدەگرێت و زۆریشی لەسەر نووسراوە، بەڵام دەرەنجام نەوت نەبووە بە مایەی خێر و خۆشی بۆ خەڵكی كوردستان”.

هەرێم كەمال ئاغا ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە فڕاكسیۆنی یەكێتی لە نووسینێكدا ئاماژەی بەوەداوە:”بەداخەوە ئەوەی لە چەند ڕۆژی ڕابردوو لە ڕاپۆرتی كۆمپانیای دیلۆیت بینیمان سەبارەت بە داهات و خەرجیيەكانی نەوت، مـرۆڤ تووشی شۆك دەبێت”.

ئەو نوێنەرە لە نووسینەكەشیدا سێ‌ پێشنیاری بۆ حكومەتی هەرێم كردووە بۆ زاڵبوون بەسەر قەیرانی دارایی و ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا و دابینكردنی مووچەی مووچەخۆران.

 

دەقی نووسینەكەی هەرێم كەمال ئاغا:

 

مەلەفی نــەوت زۆر هـــەڵدەگـرێت زۆریش لەسەری نوسراوە بەڵام دەرئــەنجــام نــەوت نەبوو بە ماییەی خێر و خۆشی بۆ خـــەڵكی كوردســتان .

لەســـەرەتادا كاتێـــك سەركردایـــەتی سیــاسی كوردستان لە حوزەیرانی ســـاڵی 2009 بـریاری رەوانەكردنی نەوتی دا بۆ دەرەوە ئـەمە هەنــگاوێكی گرنـگ بوو لەرووی ئابووریەوە بۆ هەرێمی كوردســتان ، چونكە نەوت بۆ ژێرخانی ئابووری هەر ولاتێك سێكتەرێكــی داهـــاتی بــەهێزە ، ئەو ولاتـانەی نەوت تیاندا بە درووستی بەكارهێنراوە هەمیــشە نەوت بۆیان بووە بە مایــیەی ئارامـــی و خۆشـــگوزەرانی و بـــەهێز بــوون و پاراســـتنی ئاســـایشی سیــادەی دەولەت .

یەكێتی نیشتیمانی كوردســـتان ســـەرباری كێــشمە كێشــمی زۆر و ئاڵنـــگاریـــەكان بـــەردەوام پشتــگیری بـــازاری ئـــازاد و هەناردەكـــردنی نـــەوت بـــووە ، بەشێـــوەیەكی شـــەفاف و تەندرووست ، چونكە یەكێـتی خۆیی بە خاوەنی بیرۆكەی دەرهێنانی نەوت دەزانێت لە پێناو دەستەبەركردنی ژێرخانی ئابـــوریەكی بەهێـز بۆ هەرێمـــی كوردســــتان.

بەڵام بەداخـــەوە ئەوەی لە چــەند رۆژی رابـردوو لە راپۆرتی كۆمــپانیایی دیــلۆیــت ـ مــان بــینی ســـەبارەت بە داهات و خەرجیـــەكانی نـــەوت ، مـرۆڤ توشی شۆك دەبـــێت، ئەگەر بێت و سەیری شــیكاری داهـــات و خـەرجیەكانی دەرهێنانی نەوت و جیـاوازی نێـــوان هـــەناردەكـــردن و بــەبازار كردنی نــەوت لەگـــەڵ عیراق بكەیـــن لەساڵـــی 2019 دەبینـــین:

[ كـــرێی بـــۆری نـــەوتی كـوردستــــان و تـــوركیــا ( 13%)

قـــەرزی تـــوركیاو كۆمپــــانیاكانی كـــریاری نـــەوت( 16%)

قــــەرزی كۆمپانیا ناوخۆییەكان كـــارەبا و پاڵاوگەكان(9% )

حەقدەستی كۆمپانــــیاكانی بەرهەمــهێنانی نـــەوت (30%)

خــــەرجـــی گــــۆریـــنــــەوەی دۆلار بــــۆ دیـــنــــار ( 2%)

پوختەی داهاتی ماوە بۆ مووچە وخەرجی حكومەت(30%)

كـــۆی گـــــشتـــی دەكـــات بــــە (100%) ]

ئەمـــە تـــەواو بـــە مـــانـایی بە هەدەردانی ئابووری هەرێمی كوردســـتانە ، بەتـــەواوی پێچەوانەی بەهێز بوونی ئابوریە ، دەتوانـــین بڵـــێن نـــەوت لە ئێســتادا بەم شێوەیە نە دەبێتە ماییەی خۆشگوزەرانی بۆ خـــەلكی كوردســـتان و نــە بۆ ژێر خـــانی ئابــــوریەكـــی بەهـــێز ، بەڵكـو سودی تەنها بۆ چەند كۆمپانیایەك و هەندێــــك وڵاتە ، دەرئـەنجام بـۆتە ماییەی سـزادانی خەلكی هەرێمی كوردستان بە هۆیی هەناردەكردنی نەوت وە رێك نەكـــەوتنی حكـومەتی هـەرێم لەگـەڵ بەغدا.

بۆیە پــێویستە لــە ئَێستـــادا ئەم خاڵانە تیشكی بخرێتە سەر

① ـ هەنـــاردەكــردنی نەوت بەم شێوەیە كۆمەڵێك رهەندی تری ترسنـــاك لەخۆیی دەگرت پێویســتە لە داهاتوودا لە گەڵ بەغـــدا لەســـەری رێكبـكەویــن .

②ـ كـــاركردن لــەســـەر پرۆژە یاسایی نەوت و گاز كە وەك نەخشە رێگایەكە بۆ چارەسەری بنەرەتی كێشەكان و دووبارە نەبوونەوەی كە بەردەوام بۆتە مایـــیەی ترس و دڵەراوكێ .

③ ـ پێـــویستە هەرێمــی كوردستان پابەندی رێكەوتنەكانی بێت لە گەڵ بەغدا هەروەكو لە رێكەوتنی ئۆكتۆبەری 2020 باسی لێوەكراوە ، ئەویش بە رادەست كردنی نەوت و نیوەیی داهاتە نا نــەوتیـــەكان ، بـــۆ وەرگرتنــی شایستــە دارایەكانی لە مانـــگی 1 ئەم ســـاڵ بۆ خۆشگوزەرانی هاولاتیان و دابین كـــردنی موچـــەی موچە خۆران .

لە كۆتاییـــدا دەتـــوانم بڵێـــم ، ئەگەر حكــــومــەتی هەرێمی كوردســـتان ســــیاســـەتێـــكی حەكیــمانەو ژیــرانە و تەواو زانستیـــیانە و شەفـــاف بگرێتـە بەر و نەوت رادەست بكات بەپێی رێـــكەوتــن و پشـــكی خـــۆیی بكـــات بــە داینەمۆی بــــوژانەوە‌ی هەرێمی كوردستان ئەوا ساڵێكی پر لە ئاسودەی و خۆشگوزەرانـــی بۆ هـــاولاتیان و موچـــە خۆران فـەراهەم دەكات ، لەهـــەمان كــاتدا حكومەتی فیدراڵ مولزەم دەكرێت بە دابـــین كـــردنی شایســـتە دارایەكـــانی حكومـەتی هەرێم و دانەوەی قەرزی جوتیاران و دابین كردنی موچـــەی مــوچە خـــۆران ، بـــە پـێچەوانەوە ئەگەر هەروەكو ئێستا بەردەوام بێت، ئـەوا بـەدڵنییایەوە ئەم نەوتە دەبێتە ماییەی زیاتر ئازار دان و سزادانــنێكی تــر بــۆ گـــەلەكـــەمان .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان

گەرمیان.. هەوڵێكی سووتاندنی زیندانی گرتن و گواستنەوە شكستی پێهێنرا

خەڵك – بەشی هەواڵ

لەگرتن و گواستنەوەی گەرمیان ،ھەوڵی سوتاندنی زیندانەكەیاندا و پۆلیس كۆنتڕۆڵی زیندانەكەی كردووە.

ڕائید سلێمان عەزیز بەڕێوەبەری بەشی گرتن و گواستنەوەی گەرمیان بە كەناڵی فەڕمی یەكێتی ڕاگەیاند، گۆڕینی سیستمی پێدانی مۆبایل بەزیندانیەكانیانمان گۆڕیوە، بەشێك لە زیندانییەكان ئەمەیان پێ ناخۆش بووە، بەشێكی تری زیندانیەكان ئەمەیان بەھەل زانیوە، ھەوڵیانداوە چەند بەتانیەكی ناو ھۆڵی ژوورەكەیان بسوتێنن، ھەرزوو پۆلیسی زیندان چوونەتە ژورەوە و توانیویانە كۆنتڕۆڵی بارودۆخەكە بكەن.

ڕائید سلێمان عەزیز ئاماژەی بەوەشدا، بیانووی ئەو ھەوڵەی زیندانییەكان بۆ ئەوەبووە كە داوادەكەن دادگایی بكرێن، چونكە پێیان واییە ماوەیەكی زۆرە لەزیندانن و دادگاییكردن و یەكلایكردنەوەی كەیسەكانیان دواكەوتووە.

بەڕێوەبەری بەشی گرتن و گواستنەوەی گەرمیان ڕوونیشی كردەوە، تەنھا لەیەك ھۆڵی زیندانەكە ئەم ھەوڵە دراوە لەلایەن چەند ئاژاوەگێڕێكەوە، بەلام ڕێگەنەدراوە بەتانی و كەلوپەلەكان بسوتێنرێن و ئەو زیندانیانەش لەلایەن دادوەرەوە كەیسی تریان بۆ كراوەتەوە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان

ئەمریكا پێداویستی سەربازی ڕەوانەی ڕۆژئاوای كوردستان دەكات

خەڵك – بەشی هەواڵ

ڕوانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ ڕایدەگەیەنێت: ئەمریكا پێداویستی سەربازی ڕەوانەی ڕۆژئاوای كوردستان دەكات.

ڕوانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ لە ڕاپۆرتێكدا ڕایگەیاندووە، كاروانێكی نوێی هاوكاری لۆجستی و سەربازیی هێزەكانی سەر بە هاوپەیمانی نێودەوڵەتیی دژ بە داعش لە خاكی عیراقەوە بەرەو ڕۆژئاوای كوردستان بەڕێكەوتوون.

ڕوانگەكە باسی لەوەش كردووە، كاروانەكەی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە 35 بارهەڵگری باركراو بە كەلوپەلی لۆجستی و سەربازیی و تانكەری سووتەمەنی پێكهاتوون و لە دەروازەی سنووری وەلیدی نێوان عیراق و سوریا و عیراق و ئوردنەوە بەرەو شاری قامیشلۆی ڕۆژئاوای كوردستان بەڕێكەوتوون، دواتر ڕوویان كردووەتە بنكە سەربازییەكانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیی لە حەسەكە و دێرەزوور.

جێی ئاماژەیە، ڕۆژی 10ی ئەم مانگەش كاروانێكی تری هێزەكانی سەربە هاوپەیمانی نێودەوڵەتیی كە لە 25 بارهەڵگر پێكهاتبوو و كەلوپەلی لۆجستی و چەكی قورسی وەك تۆپ و ئۆتۆمبێلی زرێپۆشیان پێبووە لە هەرێمی كوردستانەوە ڕوویان كردبووە بنكە سەربازییەكانی هاوپەیمانان لە شاری حەسەكەی ڕۆژئاوای كوردستان كرد، دواتر بەرەو كێڵگەی نەوتیی (عومەر و كۆنیكۆ) لە دێرەزوور بەڕێكەوتبوون.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان