ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

ئابوری

وەزیری دارایی لە پەڕلەمان دواین زانیاری لەسەر مووچە ڕاگەیاند

خەڵك-ئارام سەردار
وەزیری دارایی و ئابووری حكومەتی هەرێم لە كۆبوونەوەی ئەمڕۆی پەڕلەمانی كوردستان ڕایگەیاند، كە حزب هەیە مووچەخۆر و خانەنشینەكانی لەژمارەی ئەندامەكانی زیاترە و دەشڵێت: “سەرچاوەكانی داهات حازر بن سبەی مووچە دەدرێت، ئەو سەرچاوانە حازر نەبن مووچە سبەینێ نادرێت”.

ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی و ئابووری لەوەڵامی پەڕلەمانتاران ڕایگەیاند، لەدوای ٢٠٠٣ كەبووینەوە بەیەك ئیدارە، لە ٢٠٠٤ەوە بەشە بوودجە لەعیراقەوە هاتووە، كە داهاتی عیراق و هەرێم پشتی بەنەوت بەستووە، بۆیە تاوەكو ٢٠١٤ حزبەكانی دەسەڵات وەك ئەوەی هەنگوینیان لەكونەدار دۆزیبێتەوە خەڵكێكی زۆریان دامەزراندووە بەبێ پلان، لەئیدارەی سلێمانی پارەی پێویست پێشتر ٣٥ ملیۆن دینار بووە، ئیستا زیادی كردوە، كار گەیشتۆتە ئەوەی حزب هەیە مووچەخۆر و خانەنشینەكانی لەژمارەی ئەندامەكانی زیاتر بێت، ئەمەش ڕاستیەكی تاڵە.

دەشڵێت، لە ٢٠١٤ بەبڕیارێكی زاڵمانە بوودجەی هەرێم بڕاوە، بۆیە كەوتۆتە دۆخێكی خراپ، بەڵام هیچ شتێكی نەگۆڕی بەڵكوو نزیكەی لە ٨٠٪ داهاتمان لەسەر نەوت بووە بەوەی لەعیراقیشەوە هاتووە، بەڵام لە ٢٠١٨ و ٢٠١٩ پەیوەندی هەولێر و بەغداد باش بووە گەیشتۆتە ئەوەی یاسای بوودجە پشكی هەرێم دیاری كراوە و بەپێی یاساكەش هەرێم مافی خۆیەتی نەوت بفرۆشێت و لەپشكی هەرێم دەبڕدرێت كە لە ٥٠٪ی بوودجە بووە بەغدا لەبڕی نەوتی هەرێم بڕیویەتی.

ئاوات شێخ جەناب ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد، داهاتی هەرێم ٤٥٣ ملیار دیناری بەغداد و ٢٩٥ ملیۆن دۆلاری نەوتی هاتۆتەسەر و ٢١ ملیار دیناری هاوپەیمانانیشی هاتۆتەسەر، لەداهاتی ناوخۆش كەهەندێ جار كورتهێنانمان ١٠٠ ملیار دینار یا زیاتر بووە پڕكراوەتەوە، باقیەكەی ماوەتەوە بۆ خزمەتگوزاریەكان ڕۆیشتووە، ئەمانە ئامادەبن مووچەی خەڵكی كوردستان ئامادەیە، لەم ساڵیشدا تاوەكو مانگی ٤ مووچەمان داوە، بەڵام ۳ مانگی پێشتری كە پاشەكەوت بووە بەمیرات بۆ حكومەت ماوەتەوە.

لەبارەی داهاتی نەوتیش وتی، “حكومەتی ئێستا بڕوای بەوە هێناوە سیاسەتی نەوت شكستی هێناوە، لەیەكەم ڕۆژی چوونمان بۆ بەغداش لەدەمی سەرۆك و جێگری سەرۆك وەزیران ئامادەیی نیشاندراوە كێشەكانی نەوت لەگەڵ بەغداد چارەسەر بكەن، لەمانگی تەمموزی ٢٠٢٠ كێشەكانمان بڕاندەوە لەگەڵ عیراق، لەمانگی ١١ی ٢٠١٩ ڕێككەوتنێكمان كرد لەگەڵ بەغداد كەمانگانە پشكی هەرێم بدرێت، بەڵام بەداخەوە دەست لەكاركێشانەوەی عادل عەبدولمەهدی بەسەرداهات، لەبەر ئەوە ئەو سەرچاوانەی مووچە لەدوای كۆڕۆناوە جگە لە پارەی هاوپەیمانان بەتەواوەتی سەرچاوەكانی تر نەهاتووە، داهاتی ناوخۆ و نەوتی هەرێم، بە عیراقیشەوە زۆر دابەزی، داهاتی ناوخۆمان زۆركات بۆتە سفڕ، بۆیە ئەو سەرچاوانە حازر بن سبەی مووچە دەدرێت، ئەو سەرچاوانە حازر نەبن مووچە سبەینێ نادرێت.

ئەوەشی خستەڕوو، كۆمەڵێك ڕێكارمان لەگومرگەكان گرتۆتەبەر بۆ داهاتی ناوخۆ، گرێبەسەكانیش كەهەبوون هیچیان ئیمزا نەكراون و ئەوەی كراوە پێشتر هەبووە، حكومەتی ئێستا بەرپرسیارەتیەكەی لەمانگی تەمموزی ٢٠١٩ەوە دەست پێدەكات، لەكوێ توانیبمان هەڵەكان ڕاست بكەینەوە كردومانە و قاچاغچیەتیمان نەهێشتووە هی فلان كاك یان هەر كەسێك، بۆیە هەموو كێشەكان بەپێی بەشداریمان لەڕابردوو بەرپرسیارەتیمان بەر دەكەوێت، یاسای چاكسازیش كە شانازی پێوەدەكەین دەرمان كردووە و داهاتەكانیش دێنەوە وەزارەتی دارایی، گرێبەستەكانی نەوتیش بار بەملی ئەو كەسەیە كردویەتی.

جەختیشی كردەوە، پێداچوونەوە بە لیستی مووچەی خانەنشینی دەكرێت و پێداچوونەوە بە دەرماڵەكان لەبەردەم ئەنجوومەنی وەزیرانە بۆ بڕیاردان و لە ئەنجوومەنی وەزیران ئەو پێشنیارە باس دەكرێت، كە لە پاشەكەوتی مووچە قەرزی ئاو و كارەبا و ئەوانە بدرێتەوە.

ئابوری

نوێنەرێك سێ‌ پێشنیار بۆ حكومەتی هەرێم دەكات

خەڵك – بەشی هەواڵ

ئەندامێكی ئەنجومەنی نوێنەرانى عيراق لە فڕاكسیۆنی یەكێتی دەڵێت:”مەلەفی نەوت زۆر هەڵدەگرێت و زۆریشی لەسەر نووسراوە، بەڵام دەرەنجام نەوت نەبووە بە مایەی خێر و خۆشی بۆ خەڵكی كوردستان”.

هەرێم كەمال ئاغا ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران لە فڕاكسیۆنی یەكێتی لە نووسینێكدا ئاماژەی بەوەداوە:”بەداخەوە ئەوەی لە چەند ڕۆژی ڕابردوو لە ڕاپۆرتی كۆمپانیای دیلۆیت بینیمان سەبارەت بە داهات و خەرجیيەكانی نەوت، مـرۆڤ تووشی شۆك دەبێت”.

ئەو نوێنەرە لە نووسینەكەشیدا سێ‌ پێشنیاری بۆ حكومەتی هەرێم كردووە بۆ زاڵبوون بەسەر قەیرانی دارایی و ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا و دابینكردنی مووچەی مووچەخۆران.

 

دەقی نووسینەكەی هەرێم كەمال ئاغا:

 

مەلەفی نــەوت زۆر هـــەڵدەگـرێت زۆریش لەسەری نوسراوە بەڵام دەرئــەنجــام نــەوت نەبوو بە ماییەی خێر و خۆشی بۆ خـــەڵكی كوردســتان .

لەســـەرەتادا كاتێـــك سەركردایـــەتی سیــاسی كوردستان لە حوزەیرانی ســـاڵی 2009 بـریاری رەوانەكردنی نەوتی دا بۆ دەرەوە ئـەمە هەنــگاوێكی گرنـگ بوو لەرووی ئابووریەوە بۆ هەرێمی كوردســتان ، چونكە نەوت بۆ ژێرخانی ئابووری هەر ولاتێك سێكتەرێكــی داهـــاتی بــەهێزە ، ئەو ولاتـانەی نەوت تیاندا بە درووستی بەكارهێنراوە هەمیــشە نەوت بۆیان بووە بە مایــیەی ئارامـــی و خۆشـــگوزەرانی و بـــەهێز بــوون و پاراســـتنی ئاســـایشی سیــادەی دەولەت .

یەكێتی نیشتیمانی كوردســـتان ســـەرباری كێــشمە كێشــمی زۆر و ئاڵنـــگاریـــەكان بـــەردەوام پشتــگیری بـــازاری ئـــازاد و هەناردەكـــردنی نـــەوت بـــووە ، بەشێـــوەیەكی شـــەفاف و تەندرووست ، چونكە یەكێـتی خۆیی بە خاوەنی بیرۆكەی دەرهێنانی نەوت دەزانێت لە پێناو دەستەبەركردنی ژێرخانی ئابـــوریەكی بەهێـز بۆ هەرێمـــی كوردســــتان.

بەڵام بەداخـــەوە ئەوەی لە چــەند رۆژی رابـردوو لە راپۆرتی كۆمــپانیایی دیــلۆیــت ـ مــان بــینی ســـەبارەت بە داهات و خەرجیـــەكانی نـــەوت ، مـرۆڤ توشی شۆك دەبـــێت، ئەگەر بێت و سەیری شــیكاری داهـــات و خـەرجیەكانی دەرهێنانی نەوت و جیـاوازی نێـــوان هـــەناردەكـــردن و بــەبازار كردنی نــەوت لەگـــەڵ عیراق بكەیـــن لەساڵـــی 2019 دەبینـــین:

[ كـــرێی بـــۆری نـــەوتی كـوردستــــان و تـــوركیــا ( 13%)

قـــەرزی تـــوركیاو كۆمپــــانیاكانی كـــریاری نـــەوت( 16%)

قــــەرزی كۆمپانیا ناوخۆییەكان كـــارەبا و پاڵاوگەكان(9% )

حەقدەستی كۆمپانــــیاكانی بەرهەمــهێنانی نـــەوت (30%)

خــــەرجـــی گــــۆریـــنــــەوەی دۆلار بــــۆ دیـــنــــار ( 2%)

پوختەی داهاتی ماوە بۆ مووچە وخەرجی حكومەت(30%)

كـــۆی گـــــشتـــی دەكـــات بــــە (100%) ]

ئەمـــە تـــەواو بـــە مـــانـایی بە هەدەردانی ئابووری هەرێمی كوردســـتانە ، بەتـــەواوی پێچەوانەی بەهێز بوونی ئابوریە ، دەتوانـــین بڵـــێن نـــەوت لە ئێســتادا بەم شێوەیە نە دەبێتە ماییەی خۆشگوزەرانی بۆ خـــەلكی كوردســـتان و نــە بۆ ژێر خـــانی ئابــــوریەكـــی بەهـــێز ، بەڵكـو سودی تەنها بۆ چەند كۆمپانیایەك و هەندێــــك وڵاتە ، دەرئـەنجام بـۆتە ماییەی سـزادانی خەلكی هەرێمی كوردستان بە هۆیی هەناردەكردنی نەوت وە رێك نەكـــەوتنی حكـومەتی هـەرێم لەگـەڵ بەغدا.

بۆیە پــێویستە لــە ئَێستـــادا ئەم خاڵانە تیشكی بخرێتە سەر

① ـ هەنـــاردەكــردنی نەوت بەم شێوەیە كۆمەڵێك رهەندی تری ترسنـــاك لەخۆیی دەگرت پێویســتە لە داهاتوودا لە گەڵ بەغـــدا لەســـەری رێكبـكەویــن .

②ـ كـــاركردن لــەســـەر پرۆژە یاسایی نەوت و گاز كە وەك نەخشە رێگایەكە بۆ چارەسەری بنەرەتی كێشەكان و دووبارە نەبوونەوەی كە بەردەوام بۆتە مایـــیەی ترس و دڵەراوكێ .

③ ـ پێـــویستە هەرێمــی كوردستان پابەندی رێكەوتنەكانی بێت لە گەڵ بەغدا هەروەكو لە رێكەوتنی ئۆكتۆبەری 2020 باسی لێوەكراوە ، ئەویش بە رادەست كردنی نەوت و نیوەیی داهاتە نا نــەوتیـــەكان ، بـــۆ وەرگرتنــی شایستــە دارایەكانی لە مانـــگی 1 ئەم ســـاڵ بۆ خۆشگوزەرانی هاولاتیان و دابین كـــردنی موچـــەی موچە خۆران .

لە كۆتاییـــدا دەتـــوانم بڵێـــم ، ئەگەر حكــــومــەتی هەرێمی كوردســـتان ســــیاســـەتێـــكی حەكیــمانەو ژیــرانە و تەواو زانستیـــیانە و شەفـــاف بگرێتـە بەر و نەوت رادەست بكات بەپێی رێـــكەوتــن و پشـــكی خـــۆیی بكـــات بــە داینەمۆی بــــوژانەوە‌ی هەرێمی كوردستان ئەوا ساڵێكی پر لە ئاسودەی و خۆشگوزەرانـــی بۆ هـــاولاتیان و موچـــە خۆران فـەراهەم دەكات ، لەهـــەمان كــاتدا حكومەتی فیدراڵ مولزەم دەكرێت بە دابـــین كـــردنی شایســـتە دارایەكـــانی حكومـەتی هەرێم و دانەوەی قەرزی جوتیاران و دابین كردنی موچـــەی مــوچە خـــۆران ، بـــە پـێچەوانەوە ئەگەر هەروەكو ئێستا بەردەوام بێت، ئـەوا بـەدڵنییایەوە ئەم نەوتە دەبێتە ماییەی زیاتر ئازار دان و سزادانــنێكی تــر بــۆ گـــەلەكـــەمان .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ئابوری

نوێنەران داوا دەكات نرخی نەوت لە بودجەدا زیادبكرێت

خەڵك – بەشی هەواڵ

لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق ڕایدەگەیەنێت، ئەوان سوورن لەسەر ئەوەی ئەو نرخەی كە لە پڕۆژە یاسای بودجەی 2021دا بۆ بەرمیلێك نەوت دانراوە زیادبكرێت.

دارایی لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق ڕایگەیاند، جیاوازییەكی زۆر لە نێوان ئەو نرخەی كە لە پڕۆژە یاسای بودجەی 2021دا بۆ بەرمیلێك نەوت دانراوە هەیە لەگەڵ ئەو نرخەی كە بەشێوەیەكی پراكتیكی دەفرۆشرێت و دەگاتە نزیكەی 15 دۆلار، بۆیە ناكرێت پڕۆژە یاسای بودجە بەو نرخەی حكومەت دیاریكردووە تێپەڕێنرێت.

عیساوی ئاماژە بەوەشدەكات، كە پێویستە لیژنەی دارایی نوێنەران بەڕاوێژكردن لەگەڵ حكومەت ئەو جیاوازییە زۆرەی لە نرخی دیاریكراوی نەوتدا هەیە كەمی بكەنەوە بۆ 5 تا 6 دۆلار.

ئەو ئەندامەی لیژنەی دارایی ڕوونیشی كردووەتەوە، بەرزكردنەوەی نرخی نەوت لە پڕۆژە یاسای بودجەدا دەبێتەهۆی كەمكردنەوەی ئەو ڕێژە زۆرەی لە كورتهێنانی بودجەدا هەیە.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

ئابوری

خەڵك؛ چوار بژاردە بۆ لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران ئاشكرادەكات

خەڵك- بەشی هەواڵ
ئەندامێكی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق ئاشكرای دەكات، چوار بژاردە لە لیژنەكەیان سەبارەت بە دۆسیەی لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران گفتوگۆی لەسەر دەكرێت و دەشلێت: “تا ئێستا بەتەواوی هیچ بژاردەیەكیان یەكلایی نەبۆتەوە”.

جەمال كۆچەر، ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی عیراق بۆ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكرد، لیژنەكەیان بەردەوامە لە كارەكانی و گفتوگۆكانی لەگەڵ سەرجەم لایەنەكان درێژەی هەیە و كارەكانیان دابەشكردووە بەسەر سێ‌ بەشدا، كە یەكەمیان بۆ گوێ گرتنە لە بۆچوونی پەڕلەمانتاران دەربارەی پڕۆژە یاسای بودجە و دووەمیان گفتوگۆكانە لەناو لیژنەی دارایی و سێیەمیان لەڕێگەی لیژنە لاوەكییەكانەوە گفتوگۆ لەگەڵ وەزارەت و فەرمانگەكان بەردەوامە.

ئاماژەی بەوەشكرد، بۆ بابەتی لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران سێ‌ بژاردە هەیە، كە یەكەمیان ئەو بژاردەیەیە، كە حكومەت لەناو پڕۆژە یاساكە جێگیری كردووە و بژاردەی دووەم بریتیە لە بەرزكردنەوەی ئاستی ئەو مووچەیەی لێبڕین دەیگرێتەوە، كە ئێستا لە 550 هەزار دینارەوە دانراوە و بۆ ئەوەش گەیشتوینەتە ئەو بۆچوونەی بكرێتە سەرووی ملیۆنێك دینار.

ئاشكراشی كرد، بژاردەی سێیەم بریتییە لە جێبەجێ‌ كردنی یاسای باجی دەرامەتی ژمارە 113 و بژاردەی چوارەم ئەوەیە، كە بەتەواوی لێبڕین لاببرێت و ڕەتبكرێتەوە.

ئەو پەڕلەەمانتارە كوردە وتیشی، “ئەوانە بژاردەن و پەنا بۆ هیچ یەكێكیان نابرێت تاوەكو توێژینەوەی تەواوی لەسەر نەكرێت و بۆ ئەوەش ڕاوێژكارەكان ڕاسپێردراون لە لیژنەی دارایی تاوەكو وردەكارییەكەی ئامادە بكەن تاوەكو ئەنجامەكەیمان بۆ دەربچێت لە هەردوو ڕووەوە، چی لەڕووی ئەنجامی لێبڕینەكە بۆ حكومەت و هەروەها ئەو قورساییەی دەچێتە سەر فەرمانبەران بەهۆی لێبڕینەكەوە.

جەختیشی كردەوە، بەم ززوانە یەكێك لەو بژاردانە یەكلایی دەبێتەوە و بڕیاری پێویستی لەسەر دەدرێت.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان