ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

چەمچەماڵ؛ وەک کلیلی چارەسەریی پرسی کورد لە عێراق

بەهرۆز جەعفەر

دروستکردنی سیاسەتی گشتی بەبێ خوێندنەوەو ڕەچاو نەکردنی قووڵایی ستراتیژیی هەڵەیە. بۆ نمونە تیۆرەکەی « دەیڤید ئیستن» بۆ دروستکردنی سیاساتی گشتی وڵات، سێ بازنەیە، بازنەی یەکەم کۆمەڵێ داخوازی و ڕاسپاردەو پێشنیاری تێ ئەکرێت پێی ئەڵێن (مدخلات- Input)، بازنەی دووەم ئەو بڕیارو پێشنیارانە تەتەڵە ئەکات، بازنەی سێهەم (مخرجات- Output) ە کە تیایدا کارو پرۆژەو خزموتگوزاریی جۆراوجۆر پێشکەش ئەکرێ و جێبەجێ ئەکرێت.
ئێ، بەڵام کە تۆ پێشنیاری هەڵەو قسەو قسەڵۆک بکەیتە بازنەی یەکەمەوە، کە چواردەوری شارەکە بکەیتە سەربازگە، کە ڕێگە بدەی بازرگانە چاوچنۆکەکان تەرەقە بهێننە ناوەوەی وڵات و مناڵ بیتەقێنێ، کە خەڵک لە لادێکان بهێنیتەوە لە شار بیکەیتە چەکدار، بێگومان لە بازنەی کۆتاییدا ئەوەت ئەداتێ کە لە بازنەی یەکەمدا تێت کردوە.

*چەمچەماڵ و ئاماژە مێژووییەکان

کورد لە چەندین ڕووەوە کارا بوە لە بونیادنانی شارستانیەتی سۆمەرو بابلیدا کە مێژووەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (٥٠٠٠ پ.ز). جگە لەوەش پێش ئەو مێژووە بونی خواوەندی دایک میدرا یان میترا هێمای باڵای سۆمەر و بابل بونە.
بەڵگەش بۆ ئەمە کشتوکاڵ و دانەوێڵە کە بە وەرچەرخانێکی بابەتی و جۆریی گەورە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دائەنرێت، یەکەمجار لە ڕۆژهەڵاتدا دۆزراوەتەوەو بە شارستانیەتی سۆمەرییەوە لکێنراوە ( من لای خۆمەوە ئەوەندەم بەڵگە هەیە بتوانم بڵێم کورد ئاری نەژاد نییە بەڵکو سۆمەرە). ئەم شارستانیەتی کشتوکاڵەش لە گوندی چەرموو نزیکی چەمچەماڵ پێش (٥٠٠٠ پ.ز) پێنج هەزار ساڵ پێش زایین بوە. تەنانەت زمانی سۆمەرەکان هەمان ئەو شێوازە لە ئاخاوتن بوە کە لەناوچەی چەمچەماڵ و دەوروبەریدا هەبون. ژن لەم ناوچەیە «ژنی کورد» یەکەمجار پەمووی دۆزییەوە و دواییش تەشی و چنینی دۆزییەوە. تەنانەت پێش سۆشیالیزم «هەرەوەزیی» بە هەزار ساڵ پێش ئەوەی «کارل مارکس» لەدایک بێت لە ناو کوردو لادێکاندا ژیانی بەرە درەو و جووت و جەنجەڕو کاکوت کردن هەبوە.
لێرەدا، دوو بەرئەنجام هەڵئەچنین، یەکەمیان، سەرچاوە مێژووییەکان نیشانی ئەدەن کە زمان و شێوە ئاخاوتنی ڕاستی سۆمەرییەکان ئەو شێوازە لە ئاخاوتن بوە کە ناوچەی چەمچەماڵ پێی دواون، ڕاستی و دروستی ئەمە هەرچیەک بێت، ئەوەیان تەواوە کە بوترێت زمانی ناوچەی چەمچەماڵ و بەرەو خوار بۆ سەنگاو و تا باشوری ڕۆژهەڵاتی کەرکوک زمان و شێوازی ڕاستەقینەی زمانی کوردییە؟. چونکە ئەو شێوازەی کە قسەی پێ ئەکرێت ئەتواندرێ ڕاستەوخۆ پێی بنوسرێ. بۆ نمونە لە هەولێردا (ئەمن لۆ خۆم) نانوسرێت، بەڵکو لە نوسیندا ئەبێت بنوسرێت ( من بۆخۆم). لە سلێمانی دا ئەوترێ (یاومانە) ئەمە لە نوسیندا ئەبێت بنوسرێ (داومانە)… تادوایی.

*چەمچەماڵ و پێگەی جیۆ- ئابوریی

قەزاکە (چەمچەماڵ) بەگشتی هەموو ڕەگەزە بنچینەییەکانی جوگرافیای تێدایە، وەکو گردەکان، بانەکان، دۆڵەکان، ڕووبارو دەریاچەکان، سامانی ژێر زەوی، بنەمای جیۆلۆجی و چینە نیشتوو کەڵەگەبوەکان…و…تادوایی. لە باکورەوە زنجیرە چیای دەربەندی بازیان، لە ڕۆژھەڵاتیش ڕوباری باسەڕە، لە ڕۆژئاوا زێ خواروی، و گردەکانی بانی مەقانیش باشوری سنوری جوگرافی چەمچەماڵ دیاری دەکەن.
ئینجا بوونی قەڵایەک لە نێوەڕاستی شارۆچکەکە بەڵگەیەکی دیکەیە لەسەر دێرینی شارۆچکەکە بە تایبەت دوای دۆزینەوەی چەند پارچە ئاسەوارێک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساسانییەکان.
بەپێی لیژنەی سامانە سروشتیەکانی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی (٢٠١٥) بەدواداچونیان کردووە (بەئاگەداری بەندە) یەدەگی غازی سروشتی چەمچەماڵ لە نێوان (٣ بۆ ٦) تریلیۆن پێ سێجایە. ئەمەش ڕێژەیەکی زۆر زۆرە، بۆ نمونە تەواوی ئەو یەدەگی غازی سروشتیەی کە هەموو ئەوروپاو تورکیاو ئیسرائیلی وروژاندووە لە دەریای ناوەڕاست و بوەتە مایەی کێشەو ناکۆکی هەرێمایەتی ناگاتە (٥.٣) تریلیۆن پێ سێجا.

*چەمچەماڵ و پلانی ستراتیجی

پلانی ستراتیجی پێنج بنەمای سەرەکی هەیە کە پێویستە تیایدا رەچاوبکرێت، سەرەکیترینیان بونی داتاو پێدراوی ڕاست و دروستە، هەروەها بنەمای گشتگیرییە.
پێش هەمووشتێک، چەمچەماڵ شادەماری نەتەوەیی کوردستانە؟. چونکە چەمچەماڵ وێڵاشی کەرکوکە، ئەگەر بڕیار بێت کلیلی چارەسەریی مەسەلەی کورد کەرکوک بێت ( وەکو خوالێخۆشبو مام جەلال وتویەتی) ئەوا چەمچەماڵ یەکەم هەنگاوی ئاسایی کردنەوەی دۆخی کەرکوکە، قەزاکە تەنها (٤٠) کیلۆمەتر لە کەرکوک و (٦٠) کیلۆمەتر لە سلێمانیەوە دوورە. ژمارەی دانیشتوانی چەمچەماڵ نزیکەی (٢٠٠٠٠٠) دووسەت هەزار کەسە، بە پێی نەخشەی ژمارەی دانیشتوانی پێشبینیکراوی دەستەی ئاماری سەر بە وەزارەتی پلاندانانی حکومەتی ھەرێمی کودستان بۆ سالی ٢٠١٨ لە ١٧٠٩٦١ کەس پێک دێت .
لە ڕووی ئیدارییەوە، بە یەکێک لە کۆنترین دامودەزگە میرییەکان دائەنرێت، فەرمانرەاویەتی عوسمانیەکان ساڵی (١٨٥١) کردویانە بە قەزاو قائیمقامیەت هەبوە.
لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە، زۆر ئاماژەی گەورە هەن، یەکێک لەوانە بونی «شاکر فەتاح» بوە وەکو قائیمقام لە شارەکەدا، کە ساڵی (١٩٤٦) ڕۆژنامەی «چەمچەماڵ» ی دەرکردوە. شاکر فەتاح لە ڕۆژنامەکانی بانگی کوردستان و ڕۆژی کوردستان و ئومێدی ئیستقلال و بانگی ھەق کاری نوسەری کردوە ، لە لای پیرەمێرد فێری خوێندن و نوسینی کوردی بوە. لەمە زیاتر چی؟. ئێمە وەکو کورد مێژوومان لەڕێگەی ئەمانەوە بۆ ماوەتەوە.
لە ڕووی توانای مرۆییەوە، بە بێ هیچ هاوکارییەکی ئەوتۆ و دەستگرتنێک، بێ ئەوەی حکومەت تەنانەت پاسێک بۆ وەرزشەوانەکانی دابین بکات، یانەی وەرزشی چەمچەماڵ زۆربەی کات لە لوتکەی پاڵەوانی یانە نایابەکانی کوردستاندا بوە بە ئێستاشەوە، لەمدواییە یانەکە لەبەر قەرزاریی گەیشتە ئەوەی دابخرێت بەرپرسی مەڵبەندی ڕێکخستنی(ی.ن.ک) هاوکاری کردن. توانای مرۆیی چەمچەماڵ وەک خوێن وابوو ە بۆ دڵ لە ڕۆژگارە سەختەکانی بەرەنگاریی و گیانفیداییدا. ئەوەش قەزاکەی والێکراوە ناوبنرێ پایتەختی شەهیدان و ئەنفال.

*چەمچەماڵ و کۆرۆنا
کۆرۆنا مێژووی ئەم جیهانەی لە هەموو ڕوویەکەوە کرد بە دوولەتەوە، هێشتاش کۆتایی پێ نەهاتوە.
سەرەتای ئەم مانگی تەمموزی ٢٠٢٠ برایەکم بە ڕێژەیەکی زۆر بەرز توشی کۆرۆنا بو ، لەکاتی گەیاندنی بە نەخۆشخانە، کارمەندەکان گوتیان دۆخی زۆر خراپە کەسێکی وەک «مرافق» لە ژوورەوە لەگەڵ بێت (لەگەڵ ئەوەی لەناو نەخۆشخانەی کۆرۆنادا نابێت نەخۆش کەسی لەگەڵ بێت). ئەمە دەرفەتێکی باش بو، بۆ ئەوەی لەپاڵ خەمی چاککردنەوەی نەخۆشەکەدا، وەک لێکۆڵەرێک کنەی تەواوەتی بکەم بە دوای دوو پرسیاردا، یەکەمیان ئایا پزیشکی کورد بەگشتی و پزیشکی چەمچەماڵ لەکوێی ئاستی تێگەیشتن و بەرەو پێشچونە جیهانیەکانن؟. دووەمیان تووشبون و خەمخۆریی لە قەزاکە چۆنە؟ .
لەگەڵ پەیوەندیم لەگەڵ پزیشکانی ئەمریکا، بەریتانیا، قوبرس. هاوکات قسەکردنم لەبارەی دەرمانەکان و ئالیەتی ڕووبەڕووبونەوە. دەرکەوت پزیشکانی کوردیش سەرەڕای ئەوەی هێشتا چارەسەریی فەرمی بۆ نەخۆشیەکە نەدۆزراوەتەوە، ئەمانیش هاوشانی جیهان ئەزمون و تێگەیشتنێکیان بۆ دروستبوە لە ڕووبەڕووبونەوەدا. بۆنمونە تازەترین هۆکاری مردن کەنەخۆشی کۆرۆنا ئەمرێنێ، ئەوەیە تووشی مەیینی خوێن یان دڵۆپ بەستنی خوێنی ئەکاو ئەیمرێنێ (هۆکاری مردنی یاریزانی بەناوبانگی عێراق ئەحمەد ڕازی ئەمەبوە). لە دەرەوەی وڵات و لە چەمچەماڵیش بۆ ڕووبەرووبونەوەی ئەم ئەگەرە دەرزی کلێکسەین(Clexane4000) بەکارئەهات…تادوایی.
خاڵی جیاکەرەوەی چەمچەماڵ لە پرسی کۆرۆنادا، ئەوەیە سەرەڕای تەواوی کەموکورتیەکان لە سیستەمی تەندروستی و حکومڕانی خراپی هەرێمدا، ئاستی کاری خۆبەخشی زۆربو، زۆربەی کارمەندەکان کچ و کوڕی دانەمەزراو بون. لە شارەکانی دیکەو لە وڵاتانی دیکە کارمەند کەمترین جار سەردانی نەخۆش ئەکا، کەمترین پاککردنەوە هەیە، بگرە ناوێرن بچنە ژوورەوە، بەڵام لە نەخۆشخانەی چەمچەماڵ شەش کاتژمێر جارێک پاککردنەوەو سەردانی پزیشک هەبو.

دەرئەنجام
گەنجانی چەمچەماڵ ئەناڵێنن بەدەست بێکارییەوە، قەزاکە خاوەنی هیچ یانەیەکی ئەوتۆی کۆمەڵایەتی و کەلتوریی و پیشەیی نیە. ڕەچاوی ژینگەی ئاوو هەواو ژینگەی پەروەردەیی هاوچەرخ و زانستی تیا نە کراوە، بێگومان ئەمانەش حیزب و حکومەت لێی بەرپرسیارە.
لەلایەکی تریشەوە، ئەو سایکۆلۆجیەتەی شارەکەی وەکو شەڕانگێز و تەق و تۆق وێناکردوە، ڕاستەوخۆ پەیوەستە بەو دۆخە سیاسی و حیزبیەی لە باشوری کوردستان هەیە، کەتیایدا کۆمەڵگەو تاکی ئێمەی فێری تێک بەردان و دووبەرەکی کردوە. ئەمە لە چەمچەماڵ دا ڕەنگدانەوەی بوە. تەنهاوتەنها بەزیادکردنی خزمەتگوزاریی و زیادکردنی بەهاکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و نیشاندانی هۆیەکانی کرانەوەو پێکەوەژیان دەبێت. بەپێچەوانەوە تاک ڕوو بکاتە کوێ ؟. یان بیر لە کۆچ ئەکاتەوە، یان بارەگای حیزبەکان، یان مزگەوت و مامۆستا ئاینیەکان کە ئەوانیش هەندێ جار ئاینداری و خواناسیان بەهەڵە تێ ئەگەیەنن و تووشی پەڕگیریی و توندڕەوی و لادان ئەبن.
ئەکرێت لە چەمچەماڵەوە کاربکرێت بۆ قەرەبوکردنەوەی کەسوکاری ئەنفال لەلایەن حکومەتی عێراقەوە، کاربکرێت بۆ بە دۆکێۆمێنتکردن و بەجینۆسایدناساندنی لە ئاستی نەتەوەیەکگرتوەکاندا. بۆئەوەی گرەنتیەک بێت جارێکی تر کارەساتی وا بەسەر کورددا نەیاتەوە.

ریکلام

وتار

زمان چۆن لە  وەرگێڕدا جێبکەینەوە

مەولان حمدامین

هەڵبەتە زمانەکەمان لەبەردەم داڕوشاندایەدەبێت لەگرنگی زمان بزانین تا هەوڵی  ڕشدی بۆ بدەین  لەبەر ئەوەی زمان سنوری ووڵاتان دەکێشێت ئەگەر تۆزیک ئارەزووی جوگرافیای ووڵاتان بکەین و چێژ لە زانیاری وەرگرتن دەربارەی بکەین دەبینین نەخشەی  ووڵاتی مەکسیک لەگەڵ ووڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا یەک خاکە تەنانەت دۆڵ و کێویش لەتی ناکات روبارو دارستانیش پێیدا تێ نە پەڕیوە وەک سنور، بەڵکو لە ناو جەرگەی ئەم دوو ووڵاتە جیایە هەمان ناوچە هەن وەک کالیفۆرنیای بەشی مەکسیک و بەشی ئەمریکا  ئەم نەخشەیە یان سروشت دروستی نەکردوە بەڵکو زمان دروستی کردوە بەدرێژای ئەم سنورەی بەری ئەمریکا ئینگلیز زمانن بەشی مەکسیک ئسپانی زمانن ، ئەمە زمانی ئاخاوتنە سنور دیاردەکات  ، بۆیە دەبێت گرنگتر لەزمانی قسەکردنمان بڕوانین .کەوا ، بێ ئەوەی هەستی پێبکەین سنور بۆ نەتەوەکەمان دەکێشێت..

لە ئێستادا زمان زۆر ڕونتر لە جاران مەترسیەکانی لادان و لاوازبوونی دیاردەکەون لە ڕابردو ، ئەم هەستە لای کەمینەیەک ئەدیب و ڕۆشەنبیر  بانگەوازی بۆ دەکرا بەڵام ئەوکات بەگرنگ وەرنەگیرا.. بەڵام ئێستا هەرکەسێک مۆبایل بەکاربێنێت ئاستی خوێندنی لە هەر قۆناغێک  بێت دەتوانێت ئەو مەترسیانەی لەسەر زمان هەیە هەست پێبکات  کەوا بۆچی ؟ تەنیا زمانی ئێمە لە گوگڵ وەرگێر دا هەمان شت نیە و کێشەی هەیە یەڕاستی مەترسی دارە زمانێک بەرهەم هاتوە کتێبەکان و  ڕەسەنایەتی پێی نامۆیە واتا چاک نایناسینەوە تا بگرە وەرگیڕانی ئەلیکرتۆنیش نایناسێتەوە چونکە وەرگێری ئەلیکترۆنی کوگڵ زمانێکی کوردی ڕەسەنی پێدراوە لە سەدی خەڵک هەشتای ئەم زمانەی بیرچۆتەوە جۆرێک قسە دەکەن وەرگێر نایناسێت لێرەوە هەست دەکەین زمانەکەمان لەژێر مەترسی داڕوشان دایە ئەمە  سەرنجەکەیە …

‏هەوڵی ڕژد و پوخت نەدەین وەک خەلک و هاوڵاتی بەم ناوەندەی ڕۆشەنبیری و ئەدەبی و نووسەرەیەی  کاریگەری لەسەر ئاخاوتنی کۆمەڵگادا نانێت بەئاستی پێویست .  لە نێو وەرگێڕانی (گۆگڵ تەرجمە)دا زمانی کوردی جێگا ناگرێت لەبەر ئەم هۆکارانەی خوارەوە.. سەرەتا با ئەوەش بڵێین ئەم بزاڤە ڕۆشەنبیر و ئەدەبیەی لەکوردستاندا هەیە  کاریگەریان لەسەر ڕێڕەو و  ڕێکردنەوەی زمان بۆ  وەرگرتنی ووشەو زاراوەی تازەدا نیە لەنێو کۆمەڵگا دا زمانی ئاخافتنی خەڵکی نەگۆریوە و بەلکوخەڵکە گشتیەکە ڕۆژبەڕۆژ دەسەواژەی نامۆ و قێزەون لەڕووی ماناییدا بە کاردێنن و دێننە نێو گفتوگۆوە ووشەی ئەدەبی ڕوو لە دواوەیە ڕەنگە هۆکاری زۆر هەبێت بۆ ئەم دابڕانەی نێوان دونیا ئەدەب و  بزافە ڕۆشەنبیرە و خەلکی گشتی  ڕەنگە زمانی ئەدەبی باڵا دەقی سیاسەت و بازرگانی وەر گرتبێت خەڵک بەزمانی جیهانی خۆی نەزانێت واتا بەجۆرێک زیاتر کە وتبێتە خزمەتی پڕۆژەی سیاسی  لەبەرامبەریشدا  ناجۆری و ناپوختی لە ئاستی خەڵکی ئاساییدا بەدی دەکرێت بەهەموو ئاستەکانی ڕاگەیاندن  بازاریترە لەوەی کەوا کار بۆسیاسەت بکەن  یان خزمەت کردنێکی زۆر ی پێشکەش بە حیزبەکان و دەسەڵات کردبێت

بەهەرحاڵ ئێستا ئەوە ی من دەمەوێت؟باسی بکەم تەنیا باس و شرۆڤەی خۆم نیەبەڵکو؟چەندنمونەیەک دەخەمەڕوو

هۆکار چیە لە گۆگڵ ترجمەداهەمیشە کوردی بۆ عەرەبی یەک مانا نیە بەڵام بە پێچەوانەوە عەرەبی بۆکوردی کێشەی نیە…..

1 بەکارنەهێنانی ووشەی ڕەسەن و پەنا بردن بۆ دۆزینەوەی ئاسانترین ووشە

2 نەزانینی دانانی خال و فارزە لە نووسین تا ووشەکان جیا جیا دەرکەون و تێکەڵ نەبن

3 پەنابردنە بەر ووشەی زۆر گەرەکی و کۆڵانی بەبەهانەی شار چیەتی کەچی بەکارهێنانی سەرتاسەری و گشگیر نیە

4 بەرخوردنەکردنی ووشەکانمان بەزمانیتر لەکاتی نووسین تا بزانین لە زمانیتری وەک عەرەبی ئەو ووشەی بەکاری دێنین هەمان مانای مەبەستمان پێ دەبەخشێت لەکاتێ وەرگێردڕاندا ئەگەرنا ووشەیەکی گونجاوتری بۆ بدۆزینەوە

5 خاڵی جوانیشمان هەن کوردی و عەرەبیەکە یەکە بە هۆکاری ئەوەی دەستەواژەی گونجاو ووشەی دروستیان تێداهەڵبژاردووە

زارەوەکانمان دانسقە و جوانن کەچی پێی نازانین و خەلکی نەتەوەیتر ئەمە دەزانن و بەکاریدێنن زۆرجار ئەم بەکارهێنانەلەزمانبەکاراتوەکانمان؟لەلایەن زمانی عەرەبی زۆرن کەچی لە بەرامبەردا خۆمان هەست بەشیرینی زمانی خۆمان ناکەین ئەگینا زمانێکی دەوڵەمەند وەک عەرەبی لە هەر شتێک دووان و سیان ووشەی بۆ بەکاردێنن جگە لەشیرینی زمانی ئێمە چ هۆکارێک هەیە ووشە و دەستەواژەی کوردی بەکاردێنن ئەمەش ناسینەوەی زۆر سانایە لەبەر ئەوەی ووشەی بیانی لە زمانی عەرەبی جمع کۆ  ناکرێت و اعراب شیناکرێتەوە جگە لەوەی پیتەکان کوردین و لە زمانی عەرەبیدا پیتی ( پ  ژ ۆ ێ گ چ ڤ ) نین  بەماناش هەر کوردین و سەلميَندراون ، وەک  ووشەی( زۆر) بۆ هەمان مەبەست و هەمان مانا کوردیەکەی بەکاردێت تەنیا پیتی (با) دەخەنە پیش واتا دەیکەنە (بزۆر) کەواتە لەکۆتاییدا دەتوانم بڵێم : ووشەی دوور بین دوو ووشەی لێکدراوی کوردیە بە ماناو بۆ هەمان مەبەست عەرەب بەکاری دێنێت و بە دربین بەکاریدێنن بروپاگندا لە بنەڕەتدا پڕو پاگەندە دووشەی بەکارهاتووی کوردی( پڕو) هەمیشە وەک شڕو شیتاڵ و کەونە بێکەلک پەڕۆ دێت ( پاگەندە) گەندە  بۆگەن خراپ گەیاندن لەبڕی هەواڵی ناراست بەکاردێ لە زمانی عەرەبی بۆ هەمان مەبەست بەکاردێت .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پێگەی ئەمەریكا لە ماوەی دەسەڵات (دۆناڵد ترەمپ)دا

محەمەد عەلی

بە درێژایی مێژووی دروستبوونی ئەمەریكا، بەردەوام ھەژموونی لە فراوانبووندا بووە، بە تایبەتی لە دوای جەنگی ساردی لەگەڵ یەكێتیی سۆڤیەت، كە بە سێیەم جەنگی جیھانی ھەژمار دەكرێت، توانی سەركەوتوو بێت و جیھانیش بەرەو ئاراستەی تاكجەمسەری ھەنگاوی نا، لە جەنگی دژەتیرۆریشدا سەركردایەتیی وڵاتانی ھاوپەیمانی كرد، بەڵام لە ئێستادا و لە پاش دەستبەكاربوونی ئیدارەی سەرۆك (دۆناڵد ترەمپ)، خەریكە لە ئاستەكانی سەربازی و ئابووری و سیاسیدا، پاشەكشە دەكات.

 

لەسەر ئاستی سەربازی، پێگەی ئەمەریكا لە ھەموو ئەو ناوچانەی گرژی بوونی ھەیە، لە پاشەكشەدایە، بە تایبەتی لە وڵاتانی ئەفغانستان و ئێران و عێراق و سووریا و كۆریای باكوور، ئەگەر بە وردی سەیر بكەین، ئەوەتا لە ئەفغانستان ناچار بوو دانوستان لەگەڵ بزووتنەوەی تالیبان بكات و لە سووریاش ئەمەریكا بە تەنیا ماوەتەوە لە بەرامبەر ھاوپەیمانییە سێقۆڵییەكەی نێوان ڕووسیا و توركیا و ئێران، لە عێراقیش هەروەها ھەژموونی ئەمەریكا لە بەرامبەر دەسەڵاتی میلیشیا شیعییەكان تەواو لاواز بووە، كۆریای باكووریش تەواو سەركەوتوو بووە لە پەرەپێدان بە چەكی ئەتۆمی و بۆتە مەترسییەكی جددی لەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لە نیمچەدوورگەی كۆریا، رژێمی شیعیی ئێرانیش تا ئێستا بەردەوامە.

 

لە جەنگی ڕانەگەیەندراوی ئابووریش، ھەژموونی ئەمەریكا تەواو سست بووە، بە شێوەیەك پێشبینییەكان بەو ئاراستەیەن كە لە ماوەیەكی كورتی داھاتوودا، وڵاتی چین تەواو سەركەوتوو بێت لەم جەنگەدا، ئەوەتا كاڵای ئەمەریكی لە ھەموو ئاستەكان ناتوانێ ڕكابەریی كاڵای چینی بكات، ھاوكات لە بەرامبەر پاشەكشەی بەردەوامی ئابووریی ئەمەریكا، ئابووریی چین لە گەشەسەندندایە، بە تایبەتی دوایی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا، كە ھەندێك لە چاودێران پێیان وایە، چین جەنگەكەی بردۆتەوە بە بێ تەقاندنی یەك فیشەك. لە لایەكی ترەوە، ئەورووپا و ڕووسیاش ھاوكارێكی باشن بۆ چین لەم بارەیەوە، بە جۆرێك كە ھەریەكەیان لەلای خۆیەوە ھەوڵی داوە سوود لەم ڕكابەریەی نێوان ئەم دوو زلھێزە ئابوورییە وەربگرێت و پەرە بە ئابووریی خۆی بدات.

 

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا، ئەوەی تاكو ئێستا شانازیی پێوە دەكرد، سیستەمە دیموكراتییەكەی بوو، بەڵام لە كۆتا ھەڵبژاردندا رێك ئەم ھاوكێشەیەی پێچەوانە كردەوە، بە جۆرێك بوونی ژمارەیەكی زۆر سكاڵا لەسەر ھەبوونی ساختەكاری لەم ھەڵبژاردنەدا، نیشانەی پرسیارە و بە جۆرێكە سەرۆك (دۆناڵد ترەمپ) لە تویتێكدا ئەوەی ڕاگەیاند، كە ھەڵبژاردنەكان لە ئەمەریكا ھاوشێوەی وڵاتانی جیھانی سێییەمە، بۆیە لە كۆتا ھەنگاویدا سەرۆك (ترەمپ) ھانی لایەنگرانی دا بۆ ھەڵكوتانە سەر باڵاخانەی كۆنگرێس، بەمەش گەورەترین زیانی بە مێژووی دووسەد ساڵەی دیموكراتی لە ئەمەریكا گەیاند و لە داھاتووشدا كاریگەرییە نەرێنییەكانی زیاتر دەبن.

 

لەلایەكی ترەوە، ئەمەریكا لە سەردەمی سەرۆك (ترەمپ)دا متمانەی خۆی لە دەست دابوو لە بەرامبەر ھاوپەیمانە ستراتیژییەكانی، نموونەی ئەورووپییەكان بە تایبەتی فەڕەنسا بە ڕادەیەك، كە لە زۆر ھەڵوێست گرژی كەوتۆتە نێوان ئەم دوو ھاوپەیمانەوە، ھاوكات ھەڵوێستەكانیان تەواو جیاواز بوون لە پرسی ئەتۆمیی ئێران و سووریا، سعوودیە لە كاتی پێشوازییە جیاوازەكەی لە سەرۆكی ڕووسیا (ڤلادیمێر پۆتن) لە ریاز، دڵگرانی و نیگەرانییەكانی خۆیی پیشان دا لە لاوازیی ھەڵوێستی ئەمەریكا لە پرسە گەرمەكانی یەمەن و عێراق و سووریا لە پاڵپشتیی وڵاتانی سوننەمەزهەب بەرامبەر ھەژموونی ئێران، بە شێوەیەكی جیاواز توركیاش تەواو بە ئاراستەی ڕووسیا ھەنگاوی ناوە، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێ، وڵاتانی ھاوپەیمان تەواو بێمتمانە بوون بەرامبەر ئەمەریكا.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

هەژاری،دەردێکی بەردەوام

ســــــەرکۆ یونس

لــــەعێراقی نوێ دا،ڕۆژ لەدوای ڕۆژ،قەیرانە ئابوری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان،بەردەوام لەهەڵکشاندان،بەبێ ئەوەی هەوڵێک هەبێت بۆ چارەسەرکردنیان،هەر دیاردەیەو سەرهەڵدەدات وزیاتر کۆمەڵگا تووشی داڕمان و لێکترازان دەکات.

هەژاری،وەک دەردێکی ئابوری و کۆمەڵایەتی،بەڕۆکی ژیانی نزیکەی یەک لەسەر چواری دانیشتوانی عێراقی گرتووە، ساڵ لەدوای ساڵ، ڕێژەکە بەرزتر دەبێتەوە.

لەساڵی(2020)دا ولەپاش سەرهەڵدانی کۆرۆناڤایرۆس و ڕاگەیاندنی قەدەغەی هاتوچۆ، لەسەرجەم شاروشارۆچکەکانی عێراقدا،دەرئەنجامی خۆپاراستن لەڤایرۆسەکە،کۆمەڵگای عێراقی تووشی دەردێکی بێ دەرمان بوویەوە کەئەویش بێکارییە.

ڕێژەی بێکاری لەعێراقدا،بەرزبوەتەوە بۆ نزیکەی (40%)ی دەستی کاری کۆمەڵگا، ئەمەش بوو بەهۆی زیادبوونی ڕێژەی هەژاری.

بەپێ ی ئامارەکان ڕێژەی هەژاری بەتێکڕا نزیکبووەتەوە لە(31.6%)ی دانیشتوان،واتە نزیکەی (11 ملیۆن و 400 هەزار) کەس لەعێراقدا لەژێــر هێڵی هەژارییەوە دەژین.لەهەندێ پارێزگای باشوردا (50%)تێپەڕاندووە.

لەم چەند خاڵەدا،هۆکارە سەرەکییەکان، بەکورتی دەستنیشان دەکەین:

یەکەم :- سەرهەڵدانی کۆرۆناڤایرۆس و لێکەوتەکانی، قەدەغەی هاتوچۆ و ڕاوەستانی جموجوڵی بازرگانی نێوان شارو پارێزگاکان،بێکاربونی ڕێژەیەکی بەرزی کارکەران لەکاری تایبەت و کۆمپانیاکان و کاروچالاکی ناوبازاڕەکان.

 

دووەم:- دابەزینی نرخی نەوت لەبازارەکانی جیهاندا،بێ گومان ئەمەش بەهۆی بڵاوبونەوەی کۆرۆناڤایرۆسەوە،نرخی بەرمیلی نەوت، بۆ کەمترین ئاستی جیهانی دابەزی وخواست تاڕادەی نەمان کەمبوویەوە،هەرئەمەش بووبەهۆی کەمبونەوەی داهاتەکانی عێراق و دەرئەنجام داهاتی تاک بەڕێژەی (22%) دابەزیوە.

 

سێ یەم:- بوونی دیاردەی گەندەڵی لەزۆربەی جومگەکانی حکومڕانی دەوڵەتدا،بەجۆرێک هیچ کارێک بەبێ پێدانی بەرتیل و نەبوونی واستە، جێ بەجێ ناکرێت.

بەپێ ی لێکۆڵینەوە نێودەوڵەتیەکان، عێراق، لە ڕیزبەندی گەندەڵترین وڵاتانی جیهاندایەو پلەی (12)ی گرتووە!

 

چوارەم:- لەدوای ساڵی(2003)ەوە، هاتنە سەرحکومی سەرکردە عێراقیەکان، نزیکەی (365)ملیار دۆلار لەسەروەت وسامانی عێراق، دیار نەماوە و لەلایەن چینێکی سیاسی گەندەڵکارانەوە، بەفیڕۆ دراوە.

 

پێنجەم:- کێشمەکێشەسیاسی و ناکۆکییەمەزهەبی و تایفییەکان،باری سەرشانی هاوڵاتیانی عێراقی، قورستر کردوە،سەرەڕای هەموو ئەو شەڕانەی بەهۆی گروپە توندئاژووەکانەوە، ژێرخانی ئابوری عێراق، توشی خراپترین داڕمان بووەتەوە.بەجۆرێک نەبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکانی وەک کارەباو ئاوی خاوێن، بەڕێژەیەکی کەم دەگاتە دەست دانیشتوان،واقعی ژیان وگوزەرانی پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشور سەلمێنەری ئەم ڕاستیەن.

 

شەشەم:- دابەزاندنی بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر دۆلاری ئەمەریکی،جارێکی تر بارگرانی سەرشانی چینی مامناوەندو هەژارانی قورستر کردوە،چونکە دینار لەدوای لەدەستدانی بەهاکەی بەڕێـژەی (20%) توانای هێزی شت کڕینی زیاتر دادەبەزێت،لەگەڵ هەڵاوسانی بازاڕدا خواست وئارەزوی هەژاران کەمتر دەکاتەوە،سەرئەنجام ناتوانرێت پێویستییەکان پڕبکرێنەوە،بەمەش ڕێژەی چینی هەژاران زیاتر دەبێت و ژنانیش باجی قورسی ئەم بارودۆخە دەدەن.

لەلایەکی ترەوە،پشکی بودجەی سەربازی و ئاسایش لەعێراقدا زۆرترین بڕی بۆ تەرخان دەکرێت،بەجۆرێک زۆرترین بەشەبودجە، بۆ بەرگری و ناوخۆ وحەشدی شەعبی تەرخان دەکرێت!

 

هەموو ئەمانەو چەندین هۆکاری تر،بوونەتە هۆی زیادبونی ڕێژەی هەژاری لەعێراقدا،بەپێ ی ڕاپۆرتەجیهانیەکان. ئایندەی عێراق، زیاتر دژواتر دەبێت، جیاوازی چینایەتی، نێوان دەوڵەمەند و هەژاران، فراوانتر دەبێت، لەهەمانکاتدا ڕێژەی هەژاری نزیک دەبێتەوە لە(60% بــــۆ 70%)ی دانیشتوان!

خۆشبەختانە، تاڕادەیەک پارێزگاکانی هەرێم بەبەراورد بەپارێزگاکانی تر،ڕێژەیەکی کەمتری هەژاری تێدایە،بەڵام ئەمە مانای ئەوە نی یە، کەهەژاری لەهەرێم نی یە، بەڵکو هەیە و ئەگەر بارودۆخی ئابوری، سیاسی، بەم شێوەیە بەردەوام بێت،ڕێژەی هەژاری لەهەرێمیش وەک ناوچەکانی تری عێراق، لەهەڵکشاندا دەبێت.

 

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان