ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

وتار

روانین بۆ کۆمەڵایەتیبوونی کوردی

عەتا قەرەداخی

 

ئاخاوتن لەبارەی پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لای کورد هێشتا لەبەردەم گوماندایە، بەمانایەکی تر هێشتا لە رووی زانستیەوە ئەوە یەکلا نەبووەتەوە ئایا کورد وەکو پێکهاتەیەکی ئیتنیکی لە جوڵەیەکی بەردەوام و فرە ئاراستەی ئەوتۆدا بووە کە پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لە دەرەوەی بنەما میتافیزیکیەکان تیایدا روویدابێت. ئاشکرایە چەمکی میتافیزک هەندێ پێوانەی تایبەتی هەیە و لەسەر ئەو بنەمایانە دەڕوانێتە نەتەوەو ئیتنیک و پێکهاتەکان و لەسەر ئەو بنەمایەش کەسێتی نەتەوە و گەلان و کەلتوورە جیاوازەکان دیاری دەکات، کە ئەو بنەمایەش جێگیرەو لە روانگەی ئەم چەمکەوە وەکو ثێوانەیە دادەنرێت کە پشتی پێدەبەسترێت و لەسەر ئەو بنەمایەش شوناسی نەتەوەو گەلان و کەلتورەکان دیاری دەکرێت. ئەوەش بە بێ لەبەرچاوگرتنی ئەو هەلومەرج و بارودۆخە کۆمەڵایەتی و ئابوری و مێژوویی و فیکریەی کە ئەو پێکهاتەیەی تێدا دەژی. ئەمەش مانای ئەوەیە کە چەمکی میتافیزیک دەڕوانێتە پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کەلتورییەکان دابڕوا لەو ژینگەو واقیعەی تێیدا دەژین و تێیدان. تەنانەت سەیری شێوەی ژیان و ئامادەبوون و تەنانەت داهاتووی ئەو پێکهاتانەش بەجۆرێک دەکات کە دابڕاوە لەو زەمینەو ژینگەو بارە کۆمەڵایەتی و ئابوری و مێژوویی و فیکریەی کە ئەو پێکهاتەیەی تێدایە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم چەمکە روانینە بۆ پێکهاتەکان سەیری مادەی خاوی  بوون دەکات بە بێ لەبەرچاوگرتنی رۆڵی ژینگەو بارودۆخ و هەلومەرجە جۆراوجۆرەکان لەسەر ئەو گەوهەرو پێکهاتە جێگیرەی ئەو بڕوای پێیەتی. واتە بەڕوونی لە خوێندنەوەی مێژووی پەرەسەندنی کومەڵایەتی و پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبووندا، ئەم چەمکە، بوونە جێگیرەکان کە مادەی خاوی بوونن یان وەکو گەوهەری بوون سەیر دەکرێن، لە واقیع و لە کاریگەرییەکانی گۆڕانکاری ناو واقیع جیادەکاتەوەو تەنانەت وەکو بوویەکی تەواو سەربەخۆ و خاوەن شووناس سەیریان دەکات، ئەویش بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو بنەمایانەی کە بوون و ئامادەبوونی کۆمەڵایەتی دەسەلمێنن. واتە دیاریکردنی شوێن و پێگەی بوویەکی ئیتنیکی، نەتەوەیی، کەلتوری دیاری دەکرێت لەدەرەوەی پێوانەی ئامادەبوون و بەشداریکردن لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی گشتی مرۆڤایەتیدا کە مەبەست بەرهەمهێنانی شارستانێتی مرۆڤایەتی و بنیادنانە، کە ئاشکرایە بە بێ پەرەسەندن و گەیشتنی کۆمەڵایەتیبوون بە ئاستێکی دیاری گەشەکردن ناشێت گەوهەر یان پێکهاتەی جێگیر کە لە دەرەوەی گۆڕانکارییە، هیچ بەشدارییەکی هەبێت لەو بەرهەمهێنانەدا.

ئاشکرایە پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لەوەی ناودەبرێت بە کۆمەڵگای کوردی لە رابردووەوە تاکو ئێستاش لاواز و ناسرووشتیە و شێوەی کۆمەڵایەتیبوونی نەیتوانیووە فۆرمێکی ئەوتۆ بەخۆی ببەخشێت کە ئەم پێکهاتەیە لە جۆری پێکهاتەیەکی سەرەتایی یان پێکهاتەیەکی قۆناغی پێش نووسینەوە بگوازێتەوە بۆ قۆناغی بەلایەنی کەمەوە مامناوەندی پەرەسەندن و کۆمەڵایەتیبوونەکەی لە چوارچێوەو فۆرمی کۆمەڵایەتیبوونی ژێر کاریگەری فاکتەری غەریزەو رۆحەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵایەتیبوونی ژێر کاریگەری عەقڵ و هوشیاریی کە ئاشکرایە لە هەردوو قۆناغەکەشدا پێداویستی هۆکاری سەرەکیە، بەڵام لەگەڵ بوونی جیاوازیی لە هەریەکەیاندا کە لە یەکەمیاندا پێداویستی خۆپاراستن و مانەوەیە، بەڵام لە دووەمیاندا پێداویستی بە مرۆڤبوون و بەشارستانیبوونە.

بەشێک لەوتاکەکەس یان دەستە گروپ و پارتە سیاسییانەی لە مێژووی نوێدا، لەبەر دواکەوتوودی و سادەیی عەقڵ و تێگەیشتنی کوردی، وەکو رابەر یان دەستەو گروپ پارتی ناسیونالیزمی کوردی ناودەبرێن، ئەوانەن لە روانگەی چەمکی میتافیزیکەوە سەیری کوردیان کردووەو لەو روانگەیەشەوە زۆربەی پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەیی و کەلتورییەکان هاوشێوەن لەکاتێکدا ئەم چەمکە پشت بە مادەی خاوی پێکهینەری ئەو پێکهاتانە دەبەستێت لە ئیتنیک و زمان و خاک و مێژووی هاوبەش و داب و نەریت و….تاد. بە مانایەکی تر پشتبەستن بە رەگەزە خاوەکانی چەمکی کلاسیک بۆ نەتەوە لە دەرەوەی پرۆسێسی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و بەبێ لەبەرچاوگرتنی بارودۆخ و هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و ئابووری و مێژوویی و فیکری، مانای روانین بۆ پێکهاتە ئیتنیکی و نەتەوەییەکان وەکو ئەوەی دروستبوون و هەن و گەوهەرێکی جێگیرو نەگۆڕیان هەیە بەبێ رەچاوکردن ئەوەی بەکام پرۆسیسی کۆمەڵایەتیبووندا تێپەڕییوون و چ گەشەکردن و پەرەسندنێکیان بەخۆیانەوە بینووەو سەرئەنجام ئاستی کۆمەڵایەتیبوونیان بە کوێ گەیشتووە، ئەم روانینە بۆ هەموو پێکهاتە ئیتنیکیەکان هاوشێوەیەو بوویەکی بێ جوڵە و لە شوێنی خۆدا راوەستاوی دەوێت. سەرئەنجام ئەو پێکهاتەیە گۆڕانکاری وەهای تێدا روونادات چونکە لە لایەک فاکتەرە ناوخۆییەکانی گۆڕانکاری کە پێویستیان بەهێزی جوڵێنەری ناوەو دەرەوە هەیە، سەرباری بوونی هێزی جوڵێنەری ناوەوە، هێزی جوڵێنەری دەرەوەی پێویستیان نیە بۆ خستنەجوڵەی ناوەوە کە مەبەست لە هێزی جوڵێنەری دەرەوە بارودۆخی بابەتی و رۆڵی دەستەبژێرو دەستەو گروپ و تەنانەت تاکەکەسی کاریزمیشە. لەبارێکی وەهاشدا لە رووی راستیەوە کە جوڵە نەبێت مانای وایە هیچ رووداوێک بوونی نابێت. ئاشکرایە شتێک نیە بە ناوی مێژوو بە بێ رووداو و بە بێ ئەو بکەرەی رووداوەکە دروست دەکات. لە رووی راستیەوە هەر بوونێک لەم بارەدا بێت تەنیا بوونێکە وەکو مادەیەکی خاوو هێشتا هیچی لێدروست نەبووە. هیچ بە مانای بوویەکی ئامادەو خاوەن شووناس. ئامادەبوون لە رووی کۆمەڵایەتیەوە بریتی نیە لە بوویەکی جێگیر لە شوێندا یان لە جوگرافیایەکی دیاریکراوداو بە زمان و مێژوو و داب و نەریت و بەرژەوەندی هاوبەشەوە. بەڵکو ئامادەبوون لە بەرهەمهێنان و پێشکەشکردندا پێناسە دەکرێت کە ئەوەش دەرئەنجاکی پرۆسێسێکی کۆمەڵایەتیبوونی بەردەوام و هەمیشە لەگۆڕاندایە لەگەڵ رەوتی ژیاندا، واتە کۆمەڵایەتیبوون بەرهەم یان دەرهاوێشتەی دوو جۆر جووڵەیە، جووڵەیەک لەناو خودی ئەو پێکهاتەیەدا کە ملکەچی یاساکانی پەرەسەندنە، جووڵەیەک لەو ژینگەو بارودۆخ و هەلومەرجانەدا کە دەوری ئەو بووەیان داوەو بەوپێیەش تایبەتمەندی هەر پێکهاتەیەکی ئیتنیکی یان نەتەوەیی دەرئەنجامی گۆڕانکارییە مێژووییەکانی پەیوەست بەو پێکهاتەیە. ئەگەر پرۆسێسی کۆمەڵایەتیبوون لاواز بێت، ئەوا جوڵەی ناوەوە کە کاریگەری ژینگەو بارودۆخ رۆڵی گرنگی دەبێت لە دروستکردن و چالاک کردنیدا درووست نابێت. کاتێک بوویەک لە سنوورێکی تەسکی بووندا تەنیا وەکو گەوهەرێکی جێگیر بوونی هەبێت، ناتوانێت لەگەڵ جووڵەو گۆڕانکارییەکانی دەرەوەیدا یان ژینگەکەیدا هیچ کارلێکێکی بەرهەمهێن بکات و تەنانەت ئەگەر لە ژینگەکەیدا گۆڕانکاری بەردەوام و جوڵەی بەردەوامیش هەبن، ئەم گەوهەرە جێگیرە لە گۆشەگیریدا دەمێنیتەوەو لە باشترین باریدا لە دەرەوەی پەرەسەندن جوڵەیەکی رووکەشی نابەرهەمهێنی دەبێت، کە کۆمەڵگای کوردی نموونەیەکی زیندووی ئەم شێوازەی بوون و ئامادەبوونە.

واتە بەئاشکرا دیارە کە ئاستی کۆمەڵایەتیبوونی کوردی و بەو پێیەش ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی بە درێژایی مێژووی تۆمارکراو زۆر لاوازبووەو کورد وەکو بوو یان گەوهەرێکی جێگیر ماوەتەوەو لەبەر رۆشنایی ئەو بۆچوونەشدا دەتوانین بڵێین کە ناوهێنانی پێکهاتەی کوردی وەکو کۆمەڵ و کۆمەڵگا جێگای پرسیارە، هەر ئەوەش وایکردووە کە هێڵێکی ئاشکرای دیاری پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی لە مێژووی ئەم پێکهاتەیەدا نەبینرێت و لەسەر ئەو بنەمایەش تەنانەت قۆناغەکانی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی تێکەڵ و پێکەڵبن و شێوازی بەرهەمهێنان و سیستێمی بەرهەمهێنان و پەیونەندییەکانی بەرهەمهێنانیش تێکەڵ و پێکەڵ و بێ شوناس بن و هەربەوپێیەش نە چینە کۆمەڵایەتیەکان و نە دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکان و نە شێوازی بەرهەمێنان و نە کەلتورو نە عەقڵی هیچ قۆناغێک بە سروشتی دروست نەبوون و دەرنەکەوتوون، تا بەو پێەش هەر قۆناغە بکەری رووداو دروستکەری کۆمەڵایەتی خۆی بەرهەمبهێنایە. بەهەمان پێوانە ناسیونالیزمیش لە قۆناغی سروشتی و تایبەتی خۆیدا دروست ببووایە و وەکو بکەری قۆناغەکەی خۆی ئەرکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی خۆیی جێبەجێ بکردایە. لێرەوە رووبەڕووی تەنیا بۆچوونی هەندێ لە نووسەرانی کورد نابینەوە کە بێ ئەوەی هیچ تایبەتمەندییەکی کوردی ببینن وەها باسی کوردو ناسیونالیزمی کوردی دەکەن وەکو ئەوەی کە هاوشێوەی ناسیونالیزمی هەر نەتەوە یان کۆمەڵگایەکی ئاسایی بێت لە جیهاندا. بەڵکو زۆرینەی کوردناسانیش سەرنجیان لە تایبەتمەندی ئەم پێکهاتەیە نەداوەو کاتێ لەبارەی کوردەوە دەدوێن لە بری کۆمەڵگاو شێوازی پەرەسەندنی و ئاستی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و شێوازی بەرهەمهێنان و ململانێ کۆمەڵایەتیەکان و سیستێمی ئابوری، کورد وەکو کۆمەڵگایەکی سیاسی پێشکەش دەکەن کە تەنیا یەک کێشەی هەبێت ئەویش کێشەی ژێردەستەیی و نەبوونی ئازادیە. ئاشکرایە ئەمەی بە کۆمەڵگای کوردی ناودەبرێت گرفتی تەنیا لەو ژینگەو بارودۆخ و  هەلومەجانەدا نیە کە تیایدا دەژی، یان دەوریداوە، بەڵکو واپێدەچێت بە ڕێژەیەک گرفتی لە گەوهەر یان لە مادەی خاوی پێکهێنەریدا هەبێت و بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سرووشتی کۆمەڵایەتیبوون و بارودۆخی مێژوویی و ئابووری و فیکریش کاریگەریی ئاشکرایان لەسەری هەبێت. ئەمە بێجگە لە کاریگەری دەرەوەیی وەکو جەنگ و کۆچکردن و پەیوەستنەبوون بە خاکەوەو عەقڵیەتی تەنیا بەشی خۆکردن لەبەرهەمهێناندا… لەبەرچاونەگرتنی هەموو ئەمانە و نیشاندانی کورد وەکو پێکهاتەیەکی ئاسایی، کوردی بەهیچ کوێیەک نەگەیاندووە، بەڵکو بووەتە مایەی خۆنەناسینی زیاتر لە لایەن کورد خۆیەوەو بەوپێیەش نەزانینی ئەوەی کە کێشەی سەرەکی ئەو چیەو چی دەوێت و پێویستە چی بکات.

ریکلام

وتار

زمان چۆن لە  وەرگێڕدا جێبکەینەوە

مەولان حمدامین

هەڵبەتە زمانەکەمان لەبەردەم داڕوشاندایەدەبێت لەگرنگی زمان بزانین تا هەوڵی  ڕشدی بۆ بدەین  لەبەر ئەوەی زمان سنوری ووڵاتان دەکێشێت ئەگەر تۆزیک ئارەزووی جوگرافیای ووڵاتان بکەین و چێژ لە زانیاری وەرگرتن دەربارەی بکەین دەبینین نەخشەی  ووڵاتی مەکسیک لەگەڵ ووڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا یەک خاکە تەنانەت دۆڵ و کێویش لەتی ناکات روبارو دارستانیش پێیدا تێ نە پەڕیوە وەک سنور، بەڵکو لە ناو جەرگەی ئەم دوو ووڵاتە جیایە هەمان ناوچە هەن وەک کالیفۆرنیای بەشی مەکسیک و بەشی ئەمریکا  ئەم نەخشەیە یان سروشت دروستی نەکردوە بەڵکو زمان دروستی کردوە بەدرێژای ئەم سنورەی بەری ئەمریکا ئینگلیز زمانن بەشی مەکسیک ئسپانی زمانن ، ئەمە زمانی ئاخاوتنە سنور دیاردەکات  ، بۆیە دەبێت گرنگتر لەزمانی قسەکردنمان بڕوانین .کەوا ، بێ ئەوەی هەستی پێبکەین سنور بۆ نەتەوەکەمان دەکێشێت..

لە ئێستادا زمان زۆر ڕونتر لە جاران مەترسیەکانی لادان و لاوازبوونی دیاردەکەون لە ڕابردو ، ئەم هەستە لای کەمینەیەک ئەدیب و ڕۆشەنبیر  بانگەوازی بۆ دەکرا بەڵام ئەوکات بەگرنگ وەرنەگیرا.. بەڵام ئێستا هەرکەسێک مۆبایل بەکاربێنێت ئاستی خوێندنی لە هەر قۆناغێک  بێت دەتوانێت ئەو مەترسیانەی لەسەر زمان هەیە هەست پێبکات  کەوا بۆچی ؟ تەنیا زمانی ئێمە لە گوگڵ وەرگێر دا هەمان شت نیە و کێشەی هەیە یەڕاستی مەترسی دارە زمانێک بەرهەم هاتوە کتێبەکان و  ڕەسەنایەتی پێی نامۆیە واتا چاک نایناسینەوە تا بگرە وەرگیڕانی ئەلیکرتۆنیش نایناسێتەوە چونکە وەرگێری ئەلیکترۆنی کوگڵ زمانێکی کوردی ڕەسەنی پێدراوە لە سەدی خەڵک هەشتای ئەم زمانەی بیرچۆتەوە جۆرێک قسە دەکەن وەرگێر نایناسێت لێرەوە هەست دەکەین زمانەکەمان لەژێر مەترسی داڕوشان دایە ئەمە  سەرنجەکەیە …

‏هەوڵی ڕژد و پوخت نەدەین وەک خەلک و هاوڵاتی بەم ناوەندەی ڕۆشەنبیری و ئەدەبی و نووسەرەیەی  کاریگەری لەسەر ئاخاوتنی کۆمەڵگادا نانێت بەئاستی پێویست .  لە نێو وەرگێڕانی (گۆگڵ تەرجمە)دا زمانی کوردی جێگا ناگرێت لەبەر ئەم هۆکارانەی خوارەوە.. سەرەتا با ئەوەش بڵێین ئەم بزاڤە ڕۆشەنبیر و ئەدەبیەی لەکوردستاندا هەیە  کاریگەریان لەسەر ڕێڕەو و  ڕێکردنەوەی زمان بۆ  وەرگرتنی ووشەو زاراوەی تازەدا نیە لەنێو کۆمەڵگا دا زمانی ئاخافتنی خەڵکی نەگۆریوە و بەلکوخەڵکە گشتیەکە ڕۆژبەڕۆژ دەسەواژەی نامۆ و قێزەون لەڕووی ماناییدا بە کاردێنن و دێننە نێو گفتوگۆوە ووشەی ئەدەبی ڕوو لە دواوەیە ڕەنگە هۆکاری زۆر هەبێت بۆ ئەم دابڕانەی نێوان دونیا ئەدەب و  بزافە ڕۆشەنبیرە و خەلکی گشتی  ڕەنگە زمانی ئەدەبی باڵا دەقی سیاسەت و بازرگانی وەر گرتبێت خەڵک بەزمانی جیهانی خۆی نەزانێت واتا بەجۆرێک زیاتر کە وتبێتە خزمەتی پڕۆژەی سیاسی  لەبەرامبەریشدا  ناجۆری و ناپوختی لە ئاستی خەڵکی ئاساییدا بەدی دەکرێت بەهەموو ئاستەکانی ڕاگەیاندن  بازاریترە لەوەی کەوا کار بۆسیاسەت بکەن  یان خزمەت کردنێکی زۆر ی پێشکەش بە حیزبەکان و دەسەڵات کردبێت

بەهەرحاڵ ئێستا ئەوە ی من دەمەوێت؟باسی بکەم تەنیا باس و شرۆڤەی خۆم نیەبەڵکو؟چەندنمونەیەک دەخەمەڕوو

هۆکار چیە لە گۆگڵ ترجمەداهەمیشە کوردی بۆ عەرەبی یەک مانا نیە بەڵام بە پێچەوانەوە عەرەبی بۆکوردی کێشەی نیە…..

1 بەکارنەهێنانی ووشەی ڕەسەن و پەنا بردن بۆ دۆزینەوەی ئاسانترین ووشە

2 نەزانینی دانانی خال و فارزە لە نووسین تا ووشەکان جیا جیا دەرکەون و تێکەڵ نەبن

3 پەنابردنە بەر ووشەی زۆر گەرەکی و کۆڵانی بەبەهانەی شار چیەتی کەچی بەکارهێنانی سەرتاسەری و گشگیر نیە

4 بەرخوردنەکردنی ووشەکانمان بەزمانیتر لەکاتی نووسین تا بزانین لە زمانیتری وەک عەرەبی ئەو ووشەی بەکاری دێنین هەمان مانای مەبەستمان پێ دەبەخشێت لەکاتێ وەرگێردڕاندا ئەگەرنا ووشەیەکی گونجاوتری بۆ بدۆزینەوە

5 خاڵی جوانیشمان هەن کوردی و عەرەبیەکە یەکە بە هۆکاری ئەوەی دەستەواژەی گونجاو ووشەی دروستیان تێداهەڵبژاردووە

زارەوەکانمان دانسقە و جوانن کەچی پێی نازانین و خەلکی نەتەوەیتر ئەمە دەزانن و بەکاریدێنن زۆرجار ئەم بەکارهێنانەلەزمانبەکاراتوەکانمان؟لەلایەن زمانی عەرەبی زۆرن کەچی لە بەرامبەردا خۆمان هەست بەشیرینی زمانی خۆمان ناکەین ئەگینا زمانێکی دەوڵەمەند وەک عەرەبی لە هەر شتێک دووان و سیان ووشەی بۆ بەکاردێنن جگە لەشیرینی زمانی ئێمە چ هۆکارێک هەیە ووشە و دەستەواژەی کوردی بەکاردێنن ئەمەش ناسینەوەی زۆر سانایە لەبەر ئەوەی ووشەی بیانی لە زمانی عەرەبی جمع کۆ  ناکرێت و اعراب شیناکرێتەوە جگە لەوەی پیتەکان کوردین و لە زمانی عەرەبیدا پیتی ( پ  ژ ۆ ێ گ چ ڤ ) نین  بەماناش هەر کوردین و سەلميَندراون ، وەک  ووشەی( زۆر) بۆ هەمان مەبەست و هەمان مانا کوردیەکەی بەکاردێت تەنیا پیتی (با) دەخەنە پیش واتا دەیکەنە (بزۆر) کەواتە لەکۆتاییدا دەتوانم بڵێم : ووشەی دوور بین دوو ووشەی لێکدراوی کوردیە بە ماناو بۆ هەمان مەبەست عەرەب بەکاری دێنێت و بە دربین بەکاریدێنن بروپاگندا لە بنەڕەتدا پڕو پاگەندە دووشەی بەکارهاتووی کوردی( پڕو) هەمیشە وەک شڕو شیتاڵ و کەونە بێکەلک پەڕۆ دێت ( پاگەندە) گەندە  بۆگەن خراپ گەیاندن لەبڕی هەواڵی ناراست بەکاردێ لە زمانی عەرەبی بۆ هەمان مەبەست بەکاردێت .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

پێگەی ئەمەریكا لە ماوەی دەسەڵات (دۆناڵد ترەمپ)دا

محەمەد عەلی

بە درێژایی مێژووی دروستبوونی ئەمەریكا، بەردەوام ھەژموونی لە فراوانبووندا بووە، بە تایبەتی لە دوای جەنگی ساردی لەگەڵ یەكێتیی سۆڤیەت، كە بە سێیەم جەنگی جیھانی ھەژمار دەكرێت، توانی سەركەوتوو بێت و جیھانیش بەرەو ئاراستەی تاكجەمسەری ھەنگاوی نا، لە جەنگی دژەتیرۆریشدا سەركردایەتیی وڵاتانی ھاوپەیمانی كرد، بەڵام لە ئێستادا و لە پاش دەستبەكاربوونی ئیدارەی سەرۆك (دۆناڵد ترەمپ)، خەریكە لە ئاستەكانی سەربازی و ئابووری و سیاسیدا، پاشەكشە دەكات.

 

لەسەر ئاستی سەربازی، پێگەی ئەمەریكا لە ھەموو ئەو ناوچانەی گرژی بوونی ھەیە، لە پاشەكشەدایە، بە تایبەتی لە وڵاتانی ئەفغانستان و ئێران و عێراق و سووریا و كۆریای باكوور، ئەگەر بە وردی سەیر بكەین، ئەوەتا لە ئەفغانستان ناچار بوو دانوستان لەگەڵ بزووتنەوەی تالیبان بكات و لە سووریاش ئەمەریكا بە تەنیا ماوەتەوە لە بەرامبەر ھاوپەیمانییە سێقۆڵییەكەی نێوان ڕووسیا و توركیا و ئێران، لە عێراقیش هەروەها ھەژموونی ئەمەریكا لە بەرامبەر دەسەڵاتی میلیشیا شیعییەكان تەواو لاواز بووە، كۆریای باكووریش تەواو سەركەوتوو بووە لە پەرەپێدان بە چەكی ئەتۆمی و بۆتە مەترسییەكی جددی لەسەر بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لە نیمچەدوورگەی كۆریا، رژێمی شیعیی ئێرانیش تا ئێستا بەردەوامە.

 

لە جەنگی ڕانەگەیەندراوی ئابووریش، ھەژموونی ئەمەریكا تەواو سست بووە، بە شێوەیەك پێشبینییەكان بەو ئاراستەیەن كە لە ماوەیەكی كورتی داھاتوودا، وڵاتی چین تەواو سەركەوتوو بێت لەم جەنگەدا، ئەوەتا كاڵای ئەمەریكی لە ھەموو ئاستەكان ناتوانێ ڕكابەریی كاڵای چینی بكات، ھاوكات لە بەرامبەر پاشەكشەی بەردەوامی ئابووریی ئەمەریكا، ئابووریی چین لە گەشەسەندندایە، بە تایبەتی دوایی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا، كە ھەندێك لە چاودێران پێیان وایە، چین جەنگەكەی بردۆتەوە بە بێ تەقاندنی یەك فیشەك. لە لایەكی ترەوە، ئەورووپا و ڕووسیاش ھاوكارێكی باشن بۆ چین لەم بارەیەوە، بە جۆرێك كە ھەریەكەیان لەلای خۆیەوە ھەوڵی داوە سوود لەم ڕكابەریەی نێوان ئەم دوو زلھێزە ئابوورییە وەربگرێت و پەرە بە ئابووریی خۆی بدات.

 

ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا، ئەوەی تاكو ئێستا شانازیی پێوە دەكرد، سیستەمە دیموكراتییەكەی بوو، بەڵام لە كۆتا ھەڵبژاردندا رێك ئەم ھاوكێشەیەی پێچەوانە كردەوە، بە جۆرێك بوونی ژمارەیەكی زۆر سكاڵا لەسەر ھەبوونی ساختەكاری لەم ھەڵبژاردنەدا، نیشانەی پرسیارە و بە جۆرێكە سەرۆك (دۆناڵد ترەمپ) لە تویتێكدا ئەوەی ڕاگەیاند، كە ھەڵبژاردنەكان لە ئەمەریكا ھاوشێوەی وڵاتانی جیھانی سێییەمە، بۆیە لە كۆتا ھەنگاویدا سەرۆك (ترەمپ) ھانی لایەنگرانی دا بۆ ھەڵكوتانە سەر باڵاخانەی كۆنگرێس، بەمەش گەورەترین زیانی بە مێژووی دووسەد ساڵەی دیموكراتی لە ئەمەریكا گەیاند و لە داھاتووشدا كاریگەرییە نەرێنییەكانی زیاتر دەبن.

 

لەلایەكی ترەوە، ئەمەریكا لە سەردەمی سەرۆك (ترەمپ)دا متمانەی خۆی لە دەست دابوو لە بەرامبەر ھاوپەیمانە ستراتیژییەكانی، نموونەی ئەورووپییەكان بە تایبەتی فەڕەنسا بە ڕادەیەك، كە لە زۆر ھەڵوێست گرژی كەوتۆتە نێوان ئەم دوو ھاوپەیمانەوە، ھاوكات ھەڵوێستەكانیان تەواو جیاواز بوون لە پرسی ئەتۆمیی ئێران و سووریا، سعوودیە لە كاتی پێشوازییە جیاوازەكەی لە سەرۆكی ڕووسیا (ڤلادیمێر پۆتن) لە ریاز، دڵگرانی و نیگەرانییەكانی خۆیی پیشان دا لە لاوازیی ھەڵوێستی ئەمەریكا لە پرسە گەرمەكانی یەمەن و عێراق و سووریا لە پاڵپشتیی وڵاتانی سوننەمەزهەب بەرامبەر ھەژموونی ئێران، بە شێوەیەكی جیاواز توركیاش تەواو بە ئاراستەی ڕووسیا ھەنگاوی ناوە، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێ، وڵاتانی ھاوپەیمان تەواو بێمتمانە بوون بەرامبەر ئەمەریكا.

 

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

وتار

هەژاری،دەردێکی بەردەوام

ســــــەرکۆ یونس

لــــەعێراقی نوێ دا،ڕۆژ لەدوای ڕۆژ،قەیرانە ئابوری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان،بەردەوام لەهەڵکشاندان،بەبێ ئەوەی هەوڵێک هەبێت بۆ چارەسەرکردنیان،هەر دیاردەیەو سەرهەڵدەدات وزیاتر کۆمەڵگا تووشی داڕمان و لێکترازان دەکات.

هەژاری،وەک دەردێکی ئابوری و کۆمەڵایەتی،بەڕۆکی ژیانی نزیکەی یەک لەسەر چواری دانیشتوانی عێراقی گرتووە، ساڵ لەدوای ساڵ، ڕێژەکە بەرزتر دەبێتەوە.

لەساڵی(2020)دا ولەپاش سەرهەڵدانی کۆرۆناڤایرۆس و ڕاگەیاندنی قەدەغەی هاتوچۆ، لەسەرجەم شاروشارۆچکەکانی عێراقدا،دەرئەنجامی خۆپاراستن لەڤایرۆسەکە،کۆمەڵگای عێراقی تووشی دەردێکی بێ دەرمان بوویەوە کەئەویش بێکارییە.

ڕێژەی بێکاری لەعێراقدا،بەرزبوەتەوە بۆ نزیکەی (40%)ی دەستی کاری کۆمەڵگا، ئەمەش بوو بەهۆی زیادبوونی ڕێژەی هەژاری.

بەپێ ی ئامارەکان ڕێژەی هەژاری بەتێکڕا نزیکبووەتەوە لە(31.6%)ی دانیشتوان،واتە نزیکەی (11 ملیۆن و 400 هەزار) کەس لەعێراقدا لەژێــر هێڵی هەژارییەوە دەژین.لەهەندێ پارێزگای باشوردا (50%)تێپەڕاندووە.

لەم چەند خاڵەدا،هۆکارە سەرەکییەکان، بەکورتی دەستنیشان دەکەین:

یەکەم :- سەرهەڵدانی کۆرۆناڤایرۆس و لێکەوتەکانی، قەدەغەی هاتوچۆ و ڕاوەستانی جموجوڵی بازرگانی نێوان شارو پارێزگاکان،بێکاربونی ڕێژەیەکی بەرزی کارکەران لەکاری تایبەت و کۆمپانیاکان و کاروچالاکی ناوبازاڕەکان.

 

دووەم:- دابەزینی نرخی نەوت لەبازارەکانی جیهاندا،بێ گومان ئەمەش بەهۆی بڵاوبونەوەی کۆرۆناڤایرۆسەوە،نرخی بەرمیلی نەوت، بۆ کەمترین ئاستی جیهانی دابەزی وخواست تاڕادەی نەمان کەمبوویەوە،هەرئەمەش بووبەهۆی کەمبونەوەی داهاتەکانی عێراق و دەرئەنجام داهاتی تاک بەڕێژەی (22%) دابەزیوە.

 

سێ یەم:- بوونی دیاردەی گەندەڵی لەزۆربەی جومگەکانی حکومڕانی دەوڵەتدا،بەجۆرێک هیچ کارێک بەبێ پێدانی بەرتیل و نەبوونی واستە، جێ بەجێ ناکرێت.

بەپێ ی لێکۆڵینەوە نێودەوڵەتیەکان، عێراق، لە ڕیزبەندی گەندەڵترین وڵاتانی جیهاندایەو پلەی (12)ی گرتووە!

 

چوارەم:- لەدوای ساڵی(2003)ەوە، هاتنە سەرحکومی سەرکردە عێراقیەکان، نزیکەی (365)ملیار دۆلار لەسەروەت وسامانی عێراق، دیار نەماوە و لەلایەن چینێکی سیاسی گەندەڵکارانەوە، بەفیڕۆ دراوە.

 

پێنجەم:- کێشمەکێشەسیاسی و ناکۆکییەمەزهەبی و تایفییەکان،باری سەرشانی هاوڵاتیانی عێراقی، قورستر کردوە،سەرەڕای هەموو ئەو شەڕانەی بەهۆی گروپە توندئاژووەکانەوە، ژێرخانی ئابوری عێراق، توشی خراپترین داڕمان بووەتەوە.بەجۆرێک نەبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکانی وەک کارەباو ئاوی خاوێن، بەڕێژەیەکی کەم دەگاتە دەست دانیشتوان،واقعی ژیان وگوزەرانی پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشور سەلمێنەری ئەم ڕاستیەن.

 

شەشەم:- دابەزاندنی بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر دۆلاری ئەمەریکی،جارێکی تر بارگرانی سەرشانی چینی مامناوەندو هەژارانی قورستر کردوە،چونکە دینار لەدوای لەدەستدانی بەهاکەی بەڕێـژەی (20%) توانای هێزی شت کڕینی زیاتر دادەبەزێت،لەگەڵ هەڵاوسانی بازاڕدا خواست وئارەزوی هەژاران کەمتر دەکاتەوە،سەرئەنجام ناتوانرێت پێویستییەکان پڕبکرێنەوە،بەمەش ڕێژەی چینی هەژاران زیاتر دەبێت و ژنانیش باجی قورسی ئەم بارودۆخە دەدەن.

لەلایەکی ترەوە،پشکی بودجەی سەربازی و ئاسایش لەعێراقدا زۆرترین بڕی بۆ تەرخان دەکرێت،بەجۆرێک زۆرترین بەشەبودجە، بۆ بەرگری و ناوخۆ وحەشدی شەعبی تەرخان دەکرێت!

 

هەموو ئەمانەو چەندین هۆکاری تر،بوونەتە هۆی زیادبونی ڕێژەی هەژاری لەعێراقدا،بەپێ ی ڕاپۆرتەجیهانیەکان. ئایندەی عێراق، زیاتر دژواتر دەبێت، جیاوازی چینایەتی، نێوان دەوڵەمەند و هەژاران، فراوانتر دەبێت، لەهەمانکاتدا ڕێژەی هەژاری نزیک دەبێتەوە لە(60% بــــۆ 70%)ی دانیشتوان!

خۆشبەختانە، تاڕادەیەک پارێزگاکانی هەرێم بەبەراورد بەپارێزگاکانی تر،ڕێژەیەکی کەمتری هەژاری تێدایە،بەڵام ئەمە مانای ئەوە نی یە، کەهەژاری لەهەرێم نی یە، بەڵکو هەیە و ئەگەر بارودۆخی ئابوری، سیاسی، بەم شێوەیە بەردەوام بێت،ڕێژەی هەژاری لەهەرێمیش وەک ناوچەکانی تری عێراق، لەهەڵکشاندا دەبێت.

 

*ئابوریناس

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان