ئێمە لە تۆرە کۆمەڵایەتیەکان

راپۆرت

حكومەتی هەرێم بودجە ئامادە دەكات
ماوەی 7 ساڵە هەرێمی كوردستان یاسای بودجەی نییە

خەڵك- بەشی هەواڵ
ماوەی 7 ساڵە حكومەتی هەرێمی كوردستان پڕۆژە یاسای بودجەی نەناردۆتە پەڕلەمانی كوردستان و پەڕلەمانیش تا ئێستا لێپرسینەوەی لەسەر داهات و خەرجییەكانی هەرێم نەكردووە و پەڕلەمانتارێكیش دەڵێت: “دەبێت یاسای‌ بودجە هەموو داهاتە ڕاستەقینەکان لەخۆبگرێت و ئاشکرایان کات، ئەگەرنا ئایندەی‌ دۆخی‌ دارایی‌ و هەرێم لە (٢٠٢١)یش هاوشێوەی‌ ساڵانی‌ ڕابردوو بە نادیاری دەمێنێتەوە”.

دواین یاسای بودجە، كە لە پەڕلەمانی كوردستان پەسەند كراوە لە ساڵی 2013 بووە و دوای ئەوە نە حكومەت پڕۆژە یاسای ناردۆتە پەڕلەمان و نە پەڕلەمانیش لێپرسینەوەی كردووە بەو پێیەی یەكێك لە ئەركە سەرەكییەكانی پەڕلەمان پەسەند كردنی بودجەیە، كە لە ڕێگەیەوە “شەفافیەت و دادپەروەری” بەدی دێت.

لابردنی عەبدولمەهدی ڕیسەكەی لە هەرێم كردەوە بەخوری
بەپێی زانیارییەكانی (خەڵك) كە لە سەرچاوەیەكی وەزارەتی داراییەوە دەستی كەوتووە، ساڵی ڕابردوو بەهۆی ڕێككەوتن و لێكنزیكبوونەوەی عیراق و هەرێم، پڕۆژە یاسای بودجە بۆ ساڵی 2020 ئامادە كرا و بۆ ناردنی بۆ پەڕلەمان تەنها چاوەڕێی ئەوە كرا بزانرێت لە پڕۆژە یاسای بودجەی عیراق پشكی هەرێم چەندە.

سەرچاوەكە وتیشی، “بەڵام بەهۆی ئەوەی لە عیراق پڕۆژە یاسای بودجە ئامادە نەكرا بەهۆی خۆپیشاندانەكان و گۆڕینی حكومەت و دەستلەكاركێشانەوەی عادل عەبدولمەهدی و كابینەكەی، بۆیە پڕۆژە یاساكەی هەرێمیش نەنێردرایە پەڕلەمان”.

پەڕلەمانتارێك: فشارمان كردووە تاوەكو حكومەت پلانی دارایی هەبێت
عومەر گوڵپی، ئەندامی پەڕلەمانی كوردستان لە فراكسیۆنی كۆمەڵی ئیسلامی بۆ (خەڵك) ڕایگەیاند، وه‌ك به‌شێك له‌ ئه‌ركی‌ په‌ڕله‌مانیم،‌ سه‌باره‌ت به‌ نه‌بوونی‌ یاسای‌ بودجه‌ و نه‌ناردنی‌ ژمێره‌ی‌ كۆتایی‌ حكومه‌ت بۆ په‌ڕله‌مان و نەبوونی‌ بەرچاوڕوونی‌ پەرلەمان و خەڵک و مووچەخۆران بۆ داهاتووی‌ دارایی‌، لە پەڕلەمانەوە شەش جار بە پێی‌ پەیڕەوی‌ ناوخۆ و ڕێکاری‌ پەڕلەمانی‌ فشارمان کردووە تا حکومەت پلانی‌ دارایی‌ هەبێت.

وتیشی، “گرنگترین شت ئەوەیە، کە یاسای‌ بودجە هەموو داهاتە ڕاستەقینەکان لەخۆبگرێت و ئاشکرایان کات، ئەگەرنا ئایندەی‌ دۆخی‌ دارایی‌ و هەرێم لە (٢٠٢١)یش هاوشێوەی‌ ساڵانی‌ ڕابردوو بە نادیاری دەمێنێتەوە”.

حكومەتی هەرێم ئامادەكاری بۆ بودجەی 2021 دەكات
بۆ بەدواداچوونی ئەو پرسە (خەڵك) چەند جارێك پەیوەندی كرد بە د. جوتیار عادل، وتەبێژی فەرمی حكومەتی هەرێم، بەڵام پەیوەندییەكەی بەردەست نەبوو.

هەفتەی ڕابردوو لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا، وتەبێژی حكومەتی هەرێم ڕایگەیاند، كە وەزارەتەكان ڕاسپێردراون بۆ ئامادەكاری بودجە و وەزارەتی دارایی و پلاندانان خەریكی ئامادەكردنی ڕەشنووسی بودجەن بۆ ساڵی 2021 و بۆ ئەوەش حكومەت خەرجییەكانی كەمكردۆتەوە و داهاتی زیاد كردووە.

عومەر گوڵپی بۆ (خەڵك) وتی، “پاش هەموو ئەم هەوڵانە، وادیارە حکومەت بیری‌ کردۆتەوە لەوەی‌ یاسای‌ بودجەی‌ هەبێت، هیوادارم هەوڵ‌ و فشارەکانی‌ ئێمە و هاورێکانمان بتوانێت ببێتە هۆی‌ ڕاستکردنەوەی‌ ئەم بارە لارە و حکومەت داهات‌ و خەرجییەکانی‌ لە چوارچێوەی‌ یاسای‌ بودجەدا بنێرێتە پەڕلەمان‌ و کۆتایی‌ بەم یاساکشێنی و فەوزایە بهێنێت”.

حكومەتی هەرێم دوو بودجە ئامادە دەكات؟

لای خۆشیەوە، محەمەد سەعدەدین ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەڕلەمانی كوردستان بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان بە دوو شێواز بودجە بنێردرێت، یان دەبێت لە پەڕلەمانی عیراق پشكی هەرێم دیاری بكرێت و بەپێی ئەو پشكە پڕۆژە یاسای بودجە ئامادە بكرێت و دەنگی لەسەر بدرێت.

وتیشی، “ئەگەر لە بودجەی عیراق پشكی هەرێم دیاری نەكرا، یاخود وەكو ساڵانی ڕابردوو كۆسپ هاتە بەردەمی، پێویستە هەرێمی كوردستان بەپێی داهاتی ناوخۆی پڕۆژەكە ئامادە بكات، ئێمە چەند داهاتمان هەیە و خەرجیمان چەندە و لەو چوارچێوەیە پڕۆژەكە ئامادە بكرێت بۆ ئەوەی هەموو وەزارەتی و دەزگاكانی بزانن ئەمساڵ چەند پارە هاتووەتە دەستی و چۆن خەرجی كردووە”.

ڕۆژی پێنج شەممەی ڕابردوو 2020/1/7 ئەنجوومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستان، كۆبوونەوەی هەفتانەی سازدا و بەپێی ڕاگەیەنراوی كۆبوونەوەكە، “بڕگەی یەكەمی كۆبوونەوەكەش، بریتی بوو لە خستنەڕووی، هێڵە گشتییەكانی ڕەشنووسی یەكەمی پڕۆژەی بودجەی هەرێمی كوردستان بۆ ساڵی2021 و پێشبینی و پێشنیارەكانی وەزارەتەكان، سەبارەت بە ڕێكخستنەوەی داهات و كەمكردنەوەی خەرجییەكان و سنوورداركردنی كورتهێنانی دارایی”.

بەپێی‌ بڕگه‌ی‌ دووه‌م، له‌ مادده‌ی‌ (٩٨)ی‌ په‌یڕه‌وی‌ ناوخۆی‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستان، پێویسته‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ وه‌زیران له‌ مانگی‌ نیسانی‌ هه‌ر ساڵێكدا ژمێره‌ی كۆتایی‌ خۆی‌ بنێرێته‌ په‌ڕله‌مان، هه‌روه‌ها به‌ پێی‌ بڕگه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ هه‌مان مادده‌، پێویسته‌ ئه‌نجوومه‌نی‌ وه‌زیران له‌ سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ (١٠)ی‌ هه‌ر ساڵێكدا پڕۆژه‌ پێشنیاری‌ یاسای‌ بودجه‌ بنێرێته‌ په‌ڕله‌مان، به‌ڵام ئه‌وه‌ 7 ساڵه‌ حكومه‌ت پابه‌ندی‌ ئه‌م بنه‌ما ده‌وڵه‌تداریی‌ و په‌ڕله‌مانیه‌ نابێت و له‌ ساڵی‌ (٢٠١٣)ه‌وه‌ یاسای‌ بودجه‌ی‌ نییه‌.

راپۆرت

“12 منداڵی خوێندنگەی ئاسۆ شەهیدبوون”
ئەمڕۆ 34 ساڵ بەسەر تۆپبارانەكەی ساڵی 1987 تێدەپەڕێت

خەڵك- بەشی هەواڵ
ئەمڕۆ 17-1-2021 ماوەی 34 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر تۆپبارانی شاری سلێمانی لەلایەن تۆپخانەكانی ئێرانەوە لە ماوەی شەڕی 8 ساڵەی عیراق-ئێران، كە تێیدا لەئەنجامی تەقینەوەی تۆپێك لە قوتابخانەی ئاسۆی شاری سلێمانی نزیكەی 40 منداڵ شەهید و برینداربوون.

خوێندنگەی ئاسۆی شەهیدان، كە لە دوای تۆپبارانەكەی ئێرانەوە ئەو ناوەی بەسەردا بڕا دەكەوێتە گەڕەكی مامۆستایان لە سەرووی پاركی ئازادی شاری سلێمانی و دوو دەوامی خوێندكارانی تێدا دەكرێت و بە یەكێك لە خوێندنگە جوان و دێرینەكانی شار دادەنرێت.

لە ڕۆژی 17-1-1987 و ڕێك 34 ساڵ لەمەوبەر ڕۆژێكی تاڵ و غەمگین، كارەساتێكی ناخۆش و جەرگبڕ بەهۆی شەڕی داسەپاوی تاقەتپڕوكێنی 8 ساڵەی نێوان عیراق – ئێران بۆ شاری سلێمانی و دانیشتووانەكەی بوو، كە بەجارێك پرسە و ماتەمینی باڵی بەسەر گەڕەكێكی شارەكەدا بەناوی (مامۆستایان) كێشا، كە لە یادەوەری كەسوكاری شەهیدان و هاوشارییان ناسڕدرێتەوە.

داناز عەبدولرەحمان، كە ئامۆزانی یەكێك لە منداڵە شەهیدەكانی ئەو كارەساتەیە دەڵێت: “لەو ڕۆژە جەرگبڕ و كارەساتبارییەدا چەند تۆپێك بەر گەڕەكی مامۆستایان كەوت و یەكێك لە گوللە تۆپەكان لە كاتژمێر ١١:١٥ خولەك بەر قوتابخانەی ئاسۆی سەرەتایی تێكەڵاو كەوت لە گەڕەكی مامۆستایان و لەئاكامدا كۆمەڵێك خوێندكاری منداڵی بێتاوانی ھەمان قوتابخانەی كردە ئامانج.

وەك داناز دەڵێت: لەو كارەساتەدا ١٢ منداڵ شەھید و زیاتر لە ٢٧ منداڵی دیكە بریندار بوون، كە بەداخەوە یەكێك لەشەھیدەكان ئامۆزای من بوو.

ناوی شەھیدەكانی تۆپبارانی ساڵی 1987ی خوێندنگەی ئاسۆی شەهیدان:
١- ڤیان حەمەئەمین
٢- بەرھەم حەمەسەعید
٣- تالیب ئەحمەد قادر
٤- كارزان عومەر
٥- تاڤگە ئەحمەد عارف
٦- كامەران عومەر
٧- ئاڤان عەلی
٨- سۆزان خالید
٩- بەھمەن خالید
١٠- تارا
١١- ئومێد عەزیز محێدین
١٢-ساسان عەبدولحەمید

دەشڵێت: “ھەربۆیە دواتر قوتابخانەكە ناونرا قوتابخانەی ئاسۆی شەھیدان و لێرەوە درود و سڵاو بۆ گیانی پاكی پەپوولەئاسای ئەم قوتابیە بێگەردانەی شارەكەم دەنێرم”.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

شۆڕش چی بە گەلانی بەهاری عەرەبی بەخشی؟

خەڵك- ئامەد حەسەن

گەلانی وڵاتانی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی نەك هیچیان لە شۆڕش نەچنیەوە، بگرە جگە لە زیادبوونی گەندەڵییەكان و نەبوونی حزمەتگوزاری، شەڕی نێوخۆیی و پەڵكێشكردنی دەستی بێگانە و كوشتن و برینداربوون و ئاوارەیی و ماڵوێرانیشی هاتەسەر.

خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی دوای 10 ساڵ لە شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی و روخاندنی رژێمەكەی بن عەلی، لە تونس دەستپیانپێكردەوە.

بەپێی ئاژانسەكانی دەنگوباس، پێكدادانی شەوانە لە نێوان پۆلیس و ناڕازییەكاندا لە شەش شاری تونس لەوانە تونسی پایتەخت دروستبووە.

هۆكاری سەرهەڵدانەوەی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەكان لە تونس بەهۆكاری خراپی باری ئابورییە.

ناڕەزایەتییەكانی تونس هاوكاتی ساڵوەگەڕی شۆڕشی بەهاری عەرەبی و روخاندنی رژێمەكەی زێنەدین عابدین بن عەلییە لەسەر هەژاری و بێكاری.

حكومەتی تونس بە سەرۆكایەتی هیشام مەشیشی بڕیاری گۆڕانكاری وەزاری داوە كە ژمارەیەك وەزارەت دەگرێتەوە لەوانە ناوخۆ، داد، وزە.

خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی لە چەند گەورە شارێك وگەڕەكەكانی تونسی پایتەخت هەیە، لەوێ هەندێك كاری ئاژاوەگێڕی و دزیكردن رووی داوە، ژمارەیەك كەس دوكانەكانیان بڕیوە، زیانیان بە دامەزراوە گشتییەكان گەیاندووە.

تونس لە 2011 یەكەم وڵاتی عەرەبی بوو لە دەستپێكی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی و دوای رووخانی رژێمی پێشوو ئیخوان موسلیمین و دواتر لایەنە عەلمانییەكان هاتنەسەر دەسەڵات، بەڵام هیچكامیان نەیانتوانی خواستەكانی شۆڕش و خەڵك بەدیبهێنن، هێندەی ئەوانیش وەك دەسەڵاتی پێشوو خەریكی چنینەوەی بەرژەوەندییە كەسییەكانیان بوون وێڕای ململانێ ئایدۆلۆژییەكانی نێوانیان.

هاوكات بەرەی ئیخوان موسلیمین بووە پشتیوان و داردەستی قەتەر و توركیا و عەلمانییەكانیش بوونە داردەستی وڵاتانی كەنداو و میسر و هەردوولا هاوكاربوون لە پەڵكێشكردنی دەستی وڵاتانی دەرەوەیی بۆ كاروباری نێوخۆی تونس.

شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی لە تونس بە خۆسوتاندنی گەنجێك دەستیپێكرد بە ناوی محەمەد بوعەزیزی لە 2011 كە بووەهۆی رووخانى رژێمێكی گەندەڵ و سەركوتكاری تونس بە سەرۆكایەتی بن عەلی.

ئاگری ئەم شۆڕشە بە بن عەلیەوە نەوەستا، تا گەیشتە رووخانی رژێمەكانی حوسنی موبارەك لە میسر و موعەمەر قەزافی لە لیبیا و عەلی عەبدوڵڵا ساڵح لە یەمەن.

زێن عابدین بن عەلی سەرۆكی رژێمی پێشووی تونس. وێنە: ئاژانسەكان

رژێمەكەی بەشار ئەسەدیش لە سوریا لە لێواری روخان گەڕایەوە بەهۆی گۆڕینی ئاڕاستەی شۆڕش بۆ شەڕی نێوخۆیی و دروستبوونی گروپە تیرۆرستییەكان و دەستوەردانی وڵاتانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لە ملانێكانی سوریادا بەتایبەت هاتنی روسیا و ئێران بۆ بەرەی ئەسەد و گۆڕینی بەرەی شۆڕش بۆ بەرەی تیرۆرست و داردەستی وڵاتانی ناوچەكە.

نیگەرانی گەلانی وڵاتانی شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی لەكاتێكدایە، دوای 10 خواستەكانی شۆڕش بەدینەهاتوون، ئەوانەی هاتنە سەر دەسەڵات نەك نەیانتوانی ژیانێكی باشتر بەدی بهێنن، بگرە ژیانی خەڵك خراپتر بوو.

رەوشی مرۆیی سوریا لە ژێر كاریگەریی جەنگ و ماڵوێرانی دوای شۆڕشدا.. وێنە: ئاژانسەكان

گەلانی وڵاتانی بەهاری عەرەبی كە لەسەردەمی رژێمەكانی پێشوویاندا گەندەڵی و سەركوتكاریی هەبووبێت، ئەوا لە قۆناغی دوای شۆڕشدا سەرباری زیادبوونی گەندەڵی، ئاسایش و ئاشتیش نەمان، مەترسی لەسەر ژیانیان دروستبوو، بەهۆی پەڵكێشكردنی دەستی وڵاتانی دەرەوەیی و بیانی و شەڕ و ململانێكان بەتایبەت لە لیبیا و یەمەن و سوریا، كە خەڵكێكی زۆر كوژران و بریندار بوون و ئاوارە بوون.

رەنگە زۆرێك لە گەلی ئەو وڵاتانە، ئامانجی دەستپێكردنی شۆڕشێكی نوێیان هەبێت، بەڵام بێهیوابوون لە گۆڕانكاری و نوێبوونەوە و زیادبوونی نەهامەتییەكانی دوێنێ و گۆڕانی سەركردە شۆڕشگێڕەكان بۆ خۆسەپێنەكان چنینەوەی دەستكەوتەكان بۆ خۆیان و كەسوكاریان، وزەی شۆڕشێكی نوێیان پێنادات.

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

راپۆرت

ناسینەوەی ڕێکخراوەکان…. ڕێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بە نموونە

 

ئامادەكردنی: سەروەت تۆفیق

پێناسەی رێكخراوی نێودەوڵەتی/ كیانێكی نێودەوڵەتییە لەنێوان چەندین دەوڵەت دروست دەبێت، بەنوسینی پەیماننامەیەكی نێودەوڵەتی بەشێوەیەك كە ئەم رێكخراوە ئیرادەیەكی تایبەت بەخۆی دروست دەكات، دەبێت بەشێوەیەكی هەمیشەیی بێت و ئامانجی روون و واقیعی و پێویستی خۆی هەبێ .

بەشێوەیەكی گشتی ئەو مەرجانەی، كە بۆ رێكخراوێكی نێودەوڵەتی پێویستە :

دەبێت معاهدەیەكی بە كۆمەڵ بێت لەنێوان دەوڵەتان. واتە سەرجەم مەرجەكانی معاهدەی تێدابێ.
قاعیدەی عام وایە دەبێت لایەنەكانی معاهدەكە دەوڵەت بێت، واتا هەرێم نابێت. بەومانایەی كە لایەنەكان دەبێ سیادەی كاملیان هەبێت، بۆئەوەی بتوانن لە وڵاتی خۆیان نوێنەرایەتی رێكخراوەكە بكەن، واتە هەركات ئەم رێكخراوە بڕیاریك دەردەكات لە وڵاتی خۆی جێبەجێی بكات. جگەلە (فەلەستین) كە خاوەن سیادەی كامل نییە، بەڵام لە رێكخراوی دەولیدایە.
دەبێ دروستكردنی رێكخراو لەپێناو ئامانجیكی هاوبەش و جێگرو بەردەوام بێت. واتە ئامانجی رێكخراوەكە لە معاهدەكە لە گەشەی بەردەوامدابێت، هەروەها ئامانجەكەی بە روونی بنوسرێت، كە بۆ چ ئامانجێك دامەزراوە، وەك (ئابووری، خێرخوازی، ئاینی، تەندروستی، … ) لەگەڵ ئەمانەشدا هەندێك رێكخراو خاوەنی ئامانجی فراوانە وەك (نەتەوەیەكگرتووەكان) هەرچەندە بۆ ئاشتی نێوان وڵاتانە، بەڵام لایەنی ئابووری، كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری گرتۆتەوە، لەلایەكی ترەوە هەندێك رێكخراو هەیە، بۆ چەند بوارێكی جیا (شائع)ە وەك (كۆمكاری عەرەبی)، هەندێك بۆیەك بواری دیاریكراوە وەك (ئۆپێك).
پێویستە هەر دەوڵەتێك كاتێك دەبێتە ئەندام ئیرادەی رێكخراوەكەی پێ گەورەتربێت لە ئیرادەی خۆی، رێكخراوەكە دەبێتە خاوەنی كەسایەتییەكی معنوی خۆی، رێكخراوەكە بەرپرسە لە هەموو بڕیارەكانی، نەك بە تەنها دەوڵەتان.
رێكخراو پێویستە بەشێوەیەكی بەردەوام كارەكانی بكات، مەرج نییە مەبەست لە بەردەوامێتی ئەبەدی بێت. بەڵكو زیاتر پەیوەستە بە ئامانجی رێكخراوەكەوە، گەر لە بوارێكی دیاریكراودا بێت و ئامانجەكە هاتەدی، ئەوا كۆتایی دێت.

پێناسەی رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی و رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی :

رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی: بریتییە لەو رێكخراوانەی كە تەنها دەوڵەتان لە پێكهێنانیدا دەبنە ئەندام .

رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی: بریتییە لەو رێكخراوانەی كە تاكەكان و رێكخراوەكان و موئەسەساتی ئەهلی دەبنە ئەندام تێیدا، لەسەر ئاستی ناوخۆی وڵاتان .

جیاوازی رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی و رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی:
رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی تەنها دەوڵەتان تێیدا ئەندامن، بەڵام رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی تاكە كەسەكان و رێكخراوی ئەهلی و كەسانی ناسراو دەبنە ئەندام.
رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی بە كە سایەتییەكی یاسای نێودەوڵەتی دادەنرێت، واتە دەتوانن ماف وەربگرن و ئیلتزامات جیبەجێ بكەن، بەڵام رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی كەسایەتی نێودەوڵەتی گشتی نین و كاركردنیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی نییە، بەڵكو پابەندن بەیاسای ئەو وڵاتەی كاری تێدا دەكەن و دەگەڕێنەوە بۆ یاسای وڵات.
رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی بەپێی پەیماننامەو میساقێك كە خۆیان رێك دەكەون دروست دەبێت، واتە رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی ناگەڕێتەوە سەر یاساو دەستوری وڵاتێكی دیاریكراو، بەڵام رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی دەگەڕێتەوە بۆ یاساو دەستوری ئەو وڵاتەی كاری تێدا دەكات، بە مەرجیك ئەو وڵاتە خۆی لە رێكخراوە ناحكومییەكەدا ئەندام بێ.
رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی بەشێوەیەكی گشتی سەرچاوەی میزانیەكەی بریتییە لە بەشی ئەندامان، بەشێوەی هاوبەشی. واتە لە میساقی رێكخراوەكە دیاریكراوە، گەر بەشدری نەكەی ئەوا سزا دەدرێت. بەڵام رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی بە پێشكەشكردنی تبرعاتی دەوڵەت و ئەندام، تاك، یان رێكخراوی نێودەوڵەتی سەرچاوەی داهاتەكەیانن .

هاوكاری نێوان هەردوو جۆری رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی و رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی :

جیالەوەی كە رێكخراوی نێودەوڵەتی حكومی بەشێوەی تبرعات هاوكاری پێشكەش بە رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی، هاوكاری لەنێوانیاندا هەیە، بەپێی مادەی (71) لە (میساقی نەتەوەیەكگرتووەكان مجلیسی ئابووری و كۆمەڵایەتی بۆیان هەیە، راوێژ لەگەڵ رێكخراوی ناحكومی بكەن، بە مەرجێك ئەو راوێژو پەیوەندی و كاركردنە لەبواری تایبەتمەندی رێكخراوە ناحكومییەكەدا بێت) .

لە نموونەی رێكخراوی نێودەوڵەتی ناحكومی (ڕێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی):

ڕێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی: بریتیە لە رێكخراوێكی جیهانی ناحكومی ئاكتیڤ كە لە بواری كاركردن لە سەر هەموو شێوازو جۆرەكانی گەندەڵی لەسەر ئاستی جیهان كاردەكات و بارەگای سەرەكی لە شاری بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیایە. ئەم رێكخراوە بە نوسینی راپۆرتی ساڵانە بە شێوەیەكی تێرو تەسەل لەسەر ئەو دۆخەی لە ڕووی دارایی و ئابووریەوە لەناو وڵاتاندا دەگوزەرێت لەگەڵ دیاریكردنی هێماو ئاستەكانی گەندەڵی لە جیهاندا بەناوبانگەو پلەبەندی خشتەیەك بەراوردكاری و دەوڵەتەكان لە ڕووی ئاستی گەندەڵی لە سەرتاسەری جیهاندا.

رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی لە ساڵی 1993 وەك ڕێكخراوێكی ناحكومی جیهانی قازانج نەویست لەلایەن (پیتەر ئایگن)وە دامەزرێنراوە، كە ئەو سەردەمە بەڕێوەبەری هەرێمی بانكی نێودەوڵەتی بوو لە ئەفریقیا. لە ئێستادا (100) لقی لە ناوخۆی وڵاتەكاندا هەیە، لەگەڵ بارەگای سكرتایەتی نێودەوڵەتی سەرەكی لە شاری بەرلینە . ئەم رێكخراوە كە لە ئێستادا دەیەوێت ببێتە خاوەنی پێگەو بونیادێكی تەواو دیموكراسییانەو شەڕی لە دژی گەندەڵی لە سەرتاسەری جیهاندا دەستپێكردووەو هەوڵ و تەقەللاكانی لە ئاستێكی هەمئاهەنگی جیهانیی بەهێزدا پێكەوە گرێدەدات بۆ كاركردن لەسەر كۆتاییهێنان بە مەترسی و كاریگەریە وێرانكەر و كوشندەكانی گەندەڵی لە سەر كۆی كۆمەڵگاكانی مرۆڤایەتی لە هەموو جیهاندا. ئەركی سەرەكی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بریتیە لە ئەفراندنی گۆڕانكاری ڕاستەقینە بەرەو جیهانێكی خاڵی لە گەندەڵی و ئەو بیرۆكەیە ڕەتدەكاتەوە كە باس لە پێشكەوتنی باكوری كەمەرەی زەوی دەكات بەسەر بەشی باشوریدا لەڕووی ئاست و قەبارەی گەندەڵیەوە، بەڵكو تەواو پابەندی خۆی نیشاندەدات بۆ ئاشكراكردنی گەندەڵییەكان لە هەر سوچ و قوژبنێكی جیهان هەبێت.

ڕێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی یەكێكە لە گەورەترین رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی لە جیهانداو دیارترین كاروبارەكانی لەبواری بەگژداچوونەوەی گەندەڵی و بەدیهێنانی ئاشكراگۆیی (شەفافیەت)دا چڕكردۆتەوە. پیتەر ئایگن دەڵێت: “لەماوەی ئەو 25 ساڵەدا كە لە كاركردن لە بانكی نێودەوڵەتیدا بەسەرم بردووە، چەندین پرۆژە هەبوون لە ئاستێكی زۆر خراپدا جێبەجێ‌ دەكران، هەرچەندە ئەوپەڕی پارەیان بۆ دابینكرابوو بە پاڵپشتی ئەو گەورە بەرپرسانەی كە پشتیوانی گەندەڵیەكانیان دەكرد”.

ئامانجی ئەم رێكخراوە ئاكتیڤە جیهانیە ئەوەیە كە بابەتی گەندەڵی بخرێتە ناو ئەجێندای بانكی نێودەوڵەتی و بەرنامەی پراكتیكی دەوڵەتە كۆمەكبەخشەكانەوە بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی. گەورەترین و بەناوبانگترین پرۆژەكانی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بریتیە لە خشتەی هێماكانی گەندەڵی كە راپۆرتێكی ساڵانەیە و لە ساڵی 1995وە لەلایەن رێكخراوەكەوە دەردەچێت و تیایدا بە تێروتەسەلی داتاكان و هێماكانی گەندەڵی تایبەت بە وڵاتانی جیهان باس دەكرێت، جگە لەوەش پرسیار ئاراستەی پیاوانی خاوەنكار دەكرێت سەبارەت بە تێڕوانین و بۆچوونەكانیان سەبارەت بە كاریگەری گەندەڵی لەسەر كایەی وڵاتەكانیان.

جگە لە خشتەی هێماكانی گەندەڵی، رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی هەڵدەستێت بە بڵاوكردنەوەی زنجیرەیەك راپۆرت و دۆكیۆمێنتی گرنگ دەربارەی زۆرێك بابەت و كێشەی جۆراوجۆری پەیوەست بە ئاشكراگۆیی (شەفافیەت). هەروەها ئەم رێكخراوە نێودەوڵەتیە پرۆگرامێكی نیشتمانی بە قۆناغ لە رێگەی لقەكانی لەناو (100) وڵاتی جیهاندا بەڕێوە دەبات. بەڵام سەبارەت بە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوین، رێكخراوەكە چەند لقێكی نیشتمانی لە فەلەستین و لوبنان و بەحرێن و كوێت و مەغریب هەیە، بەردەوامیش داوا دەكات شەفافیەت و پاكێتی (نەزاهە) لە ناوچەی عەرەبیدا بەهێز بكرێت، بۆ ئەو مەبەستەش ماوەی (3)ساڵە سەرقاڵی جێبەجێكردنی پرۆژەیەكە لە (4) دەوڵەتی عەرەبیدا بریتین لە (میسر، مەغریب، لوبنان، فەلەستین) و لە ساڵەكانی ( 2009 ، 2010 ) راپۆرتی لەبارەی ئاستی گەندەڵی لەناو ئەو وڵاتە عەرەبیانەدا بڵاوكردۆتەوە.

لە ساڵی 1995دا دەستیكرد بە دەركردنی خشتەی هێماكانی ساڵانەی گەندەڵی بە زمانی ئینگلیزی (Corruption Perceptions Index CPI)، جگە لەوەش راپۆرتی تایبەت بە گەندەڵی جیهان بڵاودەكاتەوە كە بریتیە لە بارۆمەتری گەندەڵی جیهانی و رێبەری دەستیشانكردنی ئەوانەی كە بەرتیل دەدەن. لقی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكای رێكخراوی ئاشكراگۆیی نێودەوڵەتی لە سەرجەم راپۆرت و بڵاوكراوەكانیدا هەرگیز كۆمێنتی نەبووە لەسەر بوونی هیچ ئاماژەیەكی گەندەڵی لەو وڵاتەدا، بەڵام ئەو لقە پارەی لە كۆمپانیای بۆینگ وەرگرتووە كە بەڕێوەبەرە جێبەجێكارەكەی بەهۆی تێوەگلانی لە گەندەڵیەوە زیندانی كراوە.

ئەو رێكخراوە تەنها لێكۆڵینەوە لە دۆسیەكانی گەندەڵی دیاریكراو، یاخود گەندەڵی تایبەت بە تاكەكان ناكات، بەڵكو پەرە بە رێگەو میكانیزمەكانی بەگژداچوونەوەی گەندەڵی دەدات و لەگەڵ رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی، حكومەتەكان و كۆمپانیاكاندا كاردەكات و هەماهەنگی بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەكانی، ئامانجیشی لە كاركردندا ئەوەیە كە بێلایەنانە كار بۆ بنبڕكردنی دیاردەی گەندەڵی بكات. سەركەوتنی رێكخراوەكە بەندە بە دانانی بابەتی گەندەڵی لەناو ئەجێندای جیهانی دامودەزگا نێودەوڵەتیەكانی وەك بانكی نێودەوڵەتی و سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی كە وەكو كۆسپێكی سەرەكی لەسەر رێگەی گەشەپێدان لە گەندەڵی دەڕوانن، لەكاتێكدا لەپێش ساڵی 1990 بابەتی گەندەڵی گرنگیەكی ئەوتۆی پێ نەدەدراو هیچ هەوڵێكی جدی نەبوو بۆ بنبڕكردنی.

رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی رۆڵێكی باڵاو سەرەكی هەبووە لە پێشخستنی كاری میساقی نەتەوەیەكگرتووەكان لە دژی گەندەڵی و رێكخراوی هاریكاری و گەشەپێدانی ئابوری (OECD) لە دژی بەرتیلخۆری .

پێوەری گەندەڵی نێودەوڵەتی (CPI):

پێوەری گەندەڵی نێودەوڵەتی كە بە (CPI) ناسراوە لەپاڵ پێوەری بانكی نێودەوڵەتیدا بۆ ئاشكراكردنی گەندەڵی لەو پێوەرانەن كە زۆرترین بەكارهێنانیان هەیە لەلایەن وڵاتانی جیهانەوە بۆ پێوانەكردن و ئاشكراكردنی گەندەڵی. ئەو پێوەرە پشت بە توێژینەوە و لێكۆڵینەوەی زۆر دەبەستێت و بەوردی ناسراوە. لەپێناو پێشكەشكردنی بەڵگەكاندا رێكخراوی ئاشكراگۆیی (شەفافیەت)ی نێودەوڵەتی هەڵدەستێ‌ بە ئەنجامدانی راپرسیەكانی لەگەڵ پیاوانی خاوەنكارو شارەزایان و لێكۆڵەرەوەكان لە ناوەوەو دەرەوەی ئەو وڵاتەی كە راپرسیەكەی تێدا ئەنجام دەدەن، پاشان تێبینیەكانیان سەبارەت بە ئاست و قەبارەی گەندەڵی لەو وڵاتەدا دەخەنەڕوو. هەندێكجار پشتبەستن بە كۆمەڵێك دۆسیەی گەندەڵی راستەقینە ئەنجامی تەواو نادات بەدەستەوە بەهۆی جیاوازی و ئاستی جێبەجێكردنی یاساكان كە لە وڵاتێكەوە بۆ یەكێكی دیكە زۆر جیاوازە. لەبەر دوو هۆی سەرەكی رەخنە لە پێوەری گەەندەڵی رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی گیراوە:

یەكەم: مەترسییەكانی پەیبردن بە لێكۆڵینەوەی خۆیی، چونكە هەندێك لە وڵاتەكان لەوانەیە نیگەران ببن لە رێگەی هەڵدانەوەی رابردووی گەندەڵی ئەوەش رەنگدانەوەی گۆڕانكاری نیشان نادات.

دووەم: بەكارهێنانی بەهاكانی ئەو پێوەرە لە داتاو زانیارییەكاندا بەشێوەیەكی بەردەوام كارێكی قورسە بەهۆی رێگەو شێوازی ئەكاونتی ئەم پێوەرەوە.

لە ئایاری ساڵی 2008دا رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی لە رێگەی راپۆرتێكەوە بە ناونیشانی (شەفافیەتی زیادكردنی داهات) مشتومڕێكی گەورەی وروژاند. لە راپۆرتەكەیدا هاتووە كە كۆمپانیای نەوتی ڤێنزوێلا، كە دەوڵەت خاوەندارێتی دەكات شكستی هێنا لە ئاشكراكردنی چەندین زانیاری سەرەكی وەك قەبارەی زیادبوونی داهاتی كۆمپانیاكەو بڕی ئەو باجانەی كە داویەتی، جگەلەوەی كە زانیاری ژمێرەیی راستەقینەی ئاشكرا نەكردووە. لە ئەنجامی ئەمەدا رێكخراوەكە لەو راپۆرتەیدا لەنێوان كۆمپانیاكانی نەوتی (42) دەوڵەتدا، ریزبەندیەكی نزمی بەخشیە كۆمپانیای نەوتی ڤێنزوێلی لەڕووی هەڵسەنگاندنی ئاشكراگۆییەوە. لەراستیدا دوایی دەركەوت كە راپۆرتی رێكخراوەكە هەڵەبووەو سەرجەم زانیارییەكانی تایبەت بە كۆمپانیای نەوتی ڤێنزوێلا ئاشكرا و لەبەردەستدا بووە، ئەوەش هۆكارێك بوو بۆ تۆمەتباركردنی رێكخراوی ئاشكراگۆیی (شەفافیەت)ی نێودەوڵەتی بە هەوڵدان بۆ لەكەداركردنی ناوبانگی حكومەتی ڤێنزوێلا.

رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی بەمجۆرە پێناسەی گەندەڵی دەكات: “بریتیە لە خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتی پێبەخشراو لەپێناو بەدەستهێنانی بەرژەوەندی تایبەتیدا”.

لە ساڵی 1995وە ئەم رێكخراوە بە بەردەوامی هەڵدەستێت بە دەركردنی خشتەی هێماو پێوەری ساڵانەی نێودەوڵەتی تایبەت بە ئاستەكانی گەندەڵی لە سەرتاسەری جیهاندا كە بە (CPI) ناسراوە. رێكخراوەكە بەگوێرەی ئەنجامەكانی ئەم پێوەرەو تێبینی كردنی بوونی گەندەڵیەكان ریزبەندی و پۆلێنبەندی بۆ سەرجەم دەوڵەتانی جیهان دادەنێت. لەساڵی 2003 روپێویەكانی رێكخراوی شەفافیەت تایبەت بە دۆزینەوەو دەستنیشانكردنی بوونی گەندەڵی (133) وڵاتی گرتەوەو لە ساڵی 2007دا گەیشتە (180)وڵات. لە ریزبەندی پێوەری نێودەوڵەتی گەندەڵیدا بەگوێرەی سیستمی دە خاڵی، ژمارە (10) بەرزترین پلەیەو مانای بوونی كەمترین گەندەڵی دەگەیەنێت و ژمارە (1) مانای بوونی زۆرترین گەندەڵی دەگەیەنێت. ئەنجامەكان دەریانخستووە كە (7) لەنێوان (10) وڵاتدا نزمترن لە ئاستی (5/10) خاڵ، بەڵام رێژەكە دەگاتە (9) وڵات لەنێوان (10) وڵاتی تازە پێگەیشتوودا ئەوەش ئاماژەیەكە بۆ ئاستی زۆریی بڵاوبوونەوەی گەندەڵی لەناو وڵاتانی تازە پێگەیشتوو یاخود (تازە گەشەسەندوو)دا.

رێكخراوی ئاشكراگۆیی (شەفافیەت)ی نێودەوڵەتی دەسەڵاتی بەخشیوە بە (جوان گراف) لە زانكۆی باساو تاوەكو كاربكات بۆ دروستكردنی پێوەری نێودەوڵەتی تایبەت بە گەندەڵی. لە ساڵی 2005دا ئەو پێوەرە لەسەر ئەنجامەكانی (16) راپرسی و روپێوی لە رێگەی (10) دەزگای سەربەخۆوە ئەنجامدرا. ئەو دامودەزگایانەی كە لەو ساڵەدا زانیاری و داتایان بەم پێوەرە بەخشی ئەمانە بوون :

زانكۆی كۆڵۆمبیا.
یەكەی هەواڵگری ئابوری لە گروپی (Economist).
خانەی ئازادی.
سەنتەری زانیای نێودەوڵەتی.
ئەنیستیتۆی نێودەوڵەتی بۆ گەشەپێدانی كارگێڕی.
لیژنەی ئابوری ئەفریقیا لە نەتەوە یەكگرتوەكان
كۆڕبەندی ئابوری جیهان.
گروپی (مرشانت)ی نێودەوڵەتی
ناوەندی راوێژكاری تایبەت بە مەترسیە سیاسی و ئابورییەكان.
سەنتەری توێژینەوەكانی بازاڕی نێودەوڵەتی.

ئەو هێماو ئاماژانەی پێشوو بەكاردەهێنرێت بۆ روپێویكردن لەسەر بۆچوون و بیروڕا گشتیەكان، بەڵام ئێستا تەنها بۆچوونی شارەزایان بەكاردەهێنرێت. پێوەری نێودەوڵەتی گەندەڵی لانیكەم پشت بە(3) سەرچاوەی بەردەست دەبەستێت لەپێناوی هەڵسەنگاندنی دۆخی هەر وڵاتێك لەناو پێوەرەكەیدا.

رێكخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتی لە ماڵپەڕەكەیدا دەڵێت:لەماوەی رابردوودا سەرچاوەی زانیارییەكانی روپێوی و لێكۆڵینەوەكانی شارەزایان بۆ دروستكردنی پێوەری گەندەڵی بەگشتی بریتی بوو لە ئابوریناسانی دەوڵەتە پیشەسازییەكان، بەڵام بۆچوون و تێڕوانینی ئەو وڵاتانەی كە لە ئاستێكی پێشكەوتنی كەمتردان لەژێر ئاستی پێویستدا پشتیان پێ‌ بەستراوە، بەڵام ئەم شێوازە لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا گۆڕا لە رێگەی پێدانی دەنگێكی زیاتر بۆ ئەوەی لە بازاڕە ئابوریە هەڵكەوتووەكاندا نوێنەرایەتی زیاتریان پێ بدرێت.

پێوەری گەندەڵی لە بنەڕەتدا لەسەر راپرسییەكان بونیاتنراوە، هەرچەندە دەرئەنجامەكان گرنگیان زیاترە، بەڵام میسداقیەتیان كەمترە سەبارەت بەو وڵاتانەی كە خاوەنی سەرچاوەی زانیاری كەمترن. سەرەڕای ئەوەی گەندەڵی لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە دەگۆڕێت، دەبینین شێوازو دیمەنەكانی ئەنجامدانی گەندەڵیش تێیاندا جیاوازن: لەهەندێك وڵاتدا بەخششی سیاسی كارێكی یاساییە، بەڵام پێناچێت لە سایەی دەسەڵاتی هەندێك وڵاتی دیكەدا یاسایی بێت، بەڵكو دەچێتە خانەی گەندەڵیەوە، یاخود لە هەندێك وڵاتی دیكەدا بە بەخشیش دەدرێتە قەڵەم، لە هەندێك وڵاتی دیكەشدا بە لەوانەیە ناوی بەرتیلی لێبنرێت. داتاو ئاماری لەمشێوەیە هەمیشە ناڕوون و ناوردبینە، چونكە كەلێنێك بۆ گومان و نادروستی لە زانیارییەكاندا دەهێڵێتەوە.

سەرچاوەكان :

كتێبی گەندەڵی، وەرگێڕانی (سابیر عەبدوڵا كەریم)، لە چاپ و بڵاوكراوەكانی (دەزگای ئایدیا)بۆ فكرو لێكۆڵینەوە.
كتێبی (رێكخراوی نێودەوڵەتی) (د.عبداللە علی عبو). چاپی یەكەم ساڵی 2010 دهۆك .
ئاژانسی رۆیتەرز .
رۆژنامەی (الحیاە)http://alhayat.com/Details/578263
پێگەی (كتابات)http://kitabat.com/ar/page/03/12/2013/20138
ویكیپیدیhttp://ar.wikipedia.org/wiki
Bbc تۆڕی هەواڵی (الاقتصادیە)http://www.bbc.co.uk/arabic/worldnews/2013/12/131203_transparency_report_corruption.shtml
http://www.transparency.org/news/pressrelease/Corruption_around_the_world_2013_arabic
http://www.aleqt.com/2012/12/05/article_714817.htm
دەقی چەند وانەیەكی (د. سیروان حامید) تایبەت بە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان .

بەردەوام بە لە خوێندنەوە

کوردستان